Wandschildering met vis uit Rome

Wandschildering uit de  Callixtus catacombe aan de Via Appia, Rome. Afbeelding van een vis met  een  mand met brood–een verwijzing naar het Nieuw Testamentische verhaal van de wonderbare spijziging

Tegenwoordig nuttigen we meer vlees dan ooit tevoren in de geschiedenis. In 1973 bedroeg de gemiddelde consumptie in Nederland rond de 30 kg. per persoon per jaar. Inmiddels is dat gestegen tot 43 kg. per persoon per jaar. Vroeger, dat wil zeggen vóór 1950, was dat ondenkbaar. Vlees was kostbaar. De kilo-knaller bestond niet.

Waar haalden onze voorouders hun proteïnen vandaan? Daarover wordt steeds meer bekend want dankzij nieuwe onderzoeksmethoden krijgen we steeds meer vat op hoe ons voedselverbruik door de eeuwen heen veranderd is. Archeologen kijken tegenwoordig vooral naar botcollageen omdat daarin sporen bewaard zijn gebleven van hetgeen mensen gegeten hebben, ook al gaat het daarbij om personen die soms al duizenden jaren geleden zijn overleden.

 

isotopes

Tabel waarin de verhouding tussen stikstof en koolstof isotopen indicatief is voor het dieet van de geanalyseerde persoon (vlees, vis, of planten-dieet)

Een paar jaar geleden voerde een team onder mijn leiding een dergelijk onderzoek uit naar de eerste christenen van Rome. Die liggen begraven in de beroemde catacomben van Rome. Bij dat onderzoek bleek dat riviervis een belangrijk ingrediënt was in het dieet van die eerste christenen. Of het nu ging om mensen die in dure grafkamers begraven lagen of om personen die juist in eenvoudige graven terecht waren gekomen, telkens opnieuw was het signaal hetzelfde: elk individu dat we onderzochten had vis gegeten. Waarschijnlijk was de geconsumeerde vis afkomstig uit de Tiber.

 catacombe jpeg

Gang in de catacomben van Rome met in de wanden de graven

De eerste christenen aten vis vooral om praktische redenen: vlees was in de klassieke wereld niet op grote schaal beschikbaar en daarom duur. Het christelijke gebruik om op vrijdag geen vlees maar juist vis te eten, was toen overigens nog nauwelijks in zwang. Dat gebruik raakte pas in de Middeleeuwen wijdverbreid omdat het vanaf de 13de eeuw voor het eerst daadwerkelijk ook mogelijk werd dankzij grootschalige visvangst op de Atlantische oceaan gecombineerd met nieuwe conserveringsmethoden. Overigens zijn de onderzoeksmethoden zover geëvolueerd dat we niet alleen kunnen constateren dat men in de Oudheid veel vis at, maar bijvoorbeeld ook dat er toen al mensen waren die leden aan een gluten-toleratntie, zoals in het geval van een jonge Romeinse vrouw wier graf recentelijk in Toscane, in de buurt van Orbetello, is opgegraven.

Cosa

Skelet van een jonge vrouw die leed aan gluten-intolerantie

In de antieke wereld was men vooral bezig met overleven. Men at wat beschikbaar was en spaarde daarbij de natuurlijke hulpbronnen niet. Duurzaamheid was een luxe die men zich niet kon veroorloven. In de moderne wereld is de situatie precies omgekeerd. Om te kunnen overleven is duurzaamheid de enige weg naar een leefbare toekomst. En meer duurzaamheid betekent dat onze vleesconsumptie omlaag moet.

Meer weten over de kookkunst van de Romeinen? Lees dan deze praktische gids met recepten van de Romeinse culinaire schrijver Apicius: Sally Grainger, Cooking Apicius. Roman Recipees for Today (Totnes: Prospect Books, 2006).

Meer zien over hoe de Romeinen hun beroemde vis-saus (garum) maakten? Kijk dan naar deze korte video met Heston Blumenthal (niet diervriendelijk)