De ironie van de geschiedenis

De Santa María la Blanca synagoge in Toledo, gebouwd in christelijke Spanje door islamitische architecten ten behoeve van de joodse gemeenschap

Vorige week maandag gingen de brexit-onderhandelingen officieel van start. Een paar dagen later liet de Britse premier Theresa May tijdens een Europese top weten dat EU-burgers die langer dan vijf jaar in het Verenigd Koninkrijk hebben gewoond een verblijfsstatus zullen krijgen. Opvallend in dit verband is dat er op dit moment bij de Britten zelf een vlucht naar voren valt waar te nemen. Er zijn namelijk nogal wat Engelsen die elders in Europa een paspoort hebben aangevraagd.

Het aan banden leggen van immigratie en vluchtelingenstromen naar het Verenigd Koninkrijk overheerste het Brexit-debat, vaak niet zonder uitbundige overdrijving

Vooral wat de joodse gemeenschap in Engeland betreft, leidt de brexit tot een situatie die historisch gezien nogal eigenaardig is. Waar Engeland in de jaren dertig een veilige haven vormde voor joodse migranten die de gevaren van het opkomende nazisme tijdig hadden ingezien, is er nu al enige tijd sprake van een beweging in omgekeerde richting: men vertrekt naar Duitsland. De ironie hiervan valt niet te overzien.

Discover your Jewish roots

Joodse vluchtelingen komen aan wal in het Verenigd Koninkrijk in 1938

Ook dit is opvallend, want Spanje staat te boek als een land dat eerder in de geschiedenis zijn joodse onderdanen op zeer dramatische wijze de wacht aanzegde: in 1492. In die periode leidde de val van het emiraat van Granada tot de voltooiing van de christelijke herovering van het Spaanse schiereiland op de Moren, oftewel de islamitische ­bewoners van Spanje.

Middeleeuwse manuscriptafbeelding van Ferdinand en Isabella

Die gebeurtenissen gingen gepaard met een culturele en etnische zuivering die door de nieuwe katholieke heersers van Spanje, koning Ferdinand II van Aragon en koningin Isabella I van Castilië, voort­varend ter hand werd genomen. Waar eerder eeuwenlang een bloeiende islamitische-joodse-christelijke mengcultuur had bestaan in Spanje, werden die bevolkingsgroepen nu met ­geweld uit elkaar gedreven.

Manuscript afbeelding van een Menorah uit de in Middeleeuws Spanje geproduceerde ‘Duke of Sussex Catalan Bible

Vooral voor de joodse gemeenschap in Spanje, die in de jaren voor 1492 in politiek en cultureel opzicht een gouden eeuw had doorgemaakt, had dit desastreuze gevolgen. Zij werden nu verschoppelingen die over het hele mediterrane gebied verspreid raakten en uiteindelijk ook in Amsterdam terechtkwamen.

Emanuel de Witte’s ‘Interieur van de Portugese Synagoge te Amsterdam’ uit 1680, nu in het Rijksmuseum van Amsterdam

De joodse gemeenschap wist zich in haar nieuwe vaderland uiteindelijk verbazingwekkend snel te herpakken. Maar hun Spaanse hoogtijdagen konden deze Sefardische joden om begrijpelijke redenen generaties lang maar moeilijk vergeten. Spanje doet er nu van alles aan om dat erfgoed weer tot leven te brengen. Daarover een andere keer meer.

Meer weten over het aanvragen van Duitse paspoorten door Britse Joden, bekijk de volgende korte video van The Associated Press: