Toen de Grieken echte pioniers waren

Selinunte, Sicilië, Tempel C, midden 6e eeuw v.Chr.

Als ik aan Griekenland denkt, ontstaat er kortsluiting in mijn hoofd. Aan de ene kant rijst het beeld op van een afgetakelde oude man die duidelijk vrijstelling van schulden behoeft om zijn ziekbed ooit nog vaarwel te kunnen zeggen.

Aan de andere kant er is ook dat andere Griekenland, dat ik als historicus en archeoloog maar niet van mijn netvlies kan wissen. Het is het Griekenland van de grote denkers, de literatoren, kunstenaars en handelslieden. Hun successen en triomfen vormen nog altijd een ode aan de ongekende mogelijkheden van de menselijke geest. Dat andere Griekenland kende bovendien niet slechts een korte klassieke bloeiperiode, zoals wel eens wordt verondersteld. In de antieke wereld voerden Griekstalige denkers ook duizend jaar na Socrates en Plato nog altijd de boventoon.

julianus

Keizer Julianus (311-363 n. Chr.) die graag in het Grieks schreef

Tot de vele prestaties die de Grieken leverden, behoort ook de uitzonderlijke verspreiding van hun eigen cultuur door het hele Middellandse Zee gebied. Vanaf de 8e eeuw v. Chr. werden er vanuit het Griekse moederland overal nieuwe nederzettingen gesticht. Uiteindelijk resulteerde dat in een netwerk van 230 urbane centra die gelegen waren in een lang lint van de Straat van Gibraltar in het Westen tot de Zwarte Zee in het Oosten. Steden zoals Napels, Marseille of Istanbul danken hun oorsprong stuk voor stuk aan de ondernemingszin van migrerende Grieken, die er 2500 jaar geleden niet voor terugdeinsden het ruime sop te kiezen.

SONY DSC

Grieks muurwerk op Piazza Bellini, centrum van Napels, 4e eeuw v. Chr.

Archeologische vondsten tonen aan dat veel van die nieuwe Griekse steden al snel tot enorme bloei kwamen. In Zuid-Italië en op Sicilië verrezen Griekse tempels die de tempels in Griekenland zelf in de schaduw stelden. Via internatio­nale handel werd in de nieuwe Griekse buitengewesten duidelijk goed geld verdiend, onder andere dankzij het open internationale netwerk dat de Grieken met hun vele nieuwe nederzettingen zelf hadden gecreëerd.

colonie

Overzicht van de Griekse nederzettingen langs de kusten van de Middellandse en Zwarte Zee

Uit nieuw dna-onderzoek blijkt nu dat deze ontwikkelingen in gang werden gezet door Griekse kolonistenpopulaties van zeer beperkte omvang. Op Sicilië ging het bijvoorbeeld om slechts een paar duizend Griekse mannelijke immigranten en een paar honderd Griekse vrouwelijke landverhuizers. Ze lieten zich door hun geringe aantal niet uit het veld slaan. Als een feniks die uit zijn as herrijst, bouwden zij uit het niets een nieuw leven op. Hoe mooi en toepasselijk zou het zijn als dat de Grieken van nu op zo’n manier de toekomst tegemoet zouden treden.

Meer weten over de Griekse handelsnetwerken uit het verleden? Lees dan Irad Malkin, A Small Greek World: Networks in the Ancient Mediterranean. Greeks Overseas (Oxford: Oxford U.P., 2011). 

Meer zien over de Griekse nederzettingen op Sicilië? Kijk dan naar deze documentaire (ongeveer 30 minuten):