Romeinse spotprent

Graffito uit Rome met afbeelding van kruisiging

In 1857 stuitten archeologen in het centrum van Rome op een onverwachte vondst. Op de muren van een dienstruimte behorende tot het paleiscomplex van de Romeinse keizers troffen ze een onooglijke tekening aan. De tekening, die in de muur was ingekrast, toonde de afbeelding van een man met een ezelskop die aan een kruis was genageld. Ernaast was een tweede man afgebeeld met de Griekse tekst: “Alexamenos vereert zijn god.” De vondst van één van de oudste religieuze spotprenten uit de geschiedenis was een feit.

DomusGelotiana

Locatie van de vindplaats van de graffito, op de voorgrond het Circus Maximus met direct daarachter de keizerpaleizen

Voor moderne toeschouwers ligt het voor de hand te denken dat deze afbeelding beledigend was omdat de god van Alexamenos, namelijk Jezus, als ezel wordt afgebeeld. De echte visuele belediging speelt zich echter af op een basaler niveau. Die heeft te maken met het afbeelden van het kruis.

In de antieke wereld gold kruisiging als schande: het was een straf die bij zware misdrijven werd toegepast en dan alleen als de veroordeelde uit de lagere sociale klasse afkomstig was. Omdat kruisiging synoniem stond aan maatschappelijke onwenselijkheid, heeft het dan ook lang geduurd voordat de eerste christenen genoeg moed verzamelden om het kruis af te beelden. Dat gebeurde pas toen het christendom al drie eeuwen bestond.

 ChiR4 (1)

De eerste christenen vermeden het afbeelden van het kruis. Ze verkozen de afbeelding van het Chi-Rho monogram (de Griekse letters “ch” en “r”), een afkorting voor de Griekse naam van Jezus (Christos)

Deze ontwikkeling ging bovendien gepaard met een complete transformatie in betekenis: voortaan was het kruis niet langer een teken van misdadig gedrag maar een symbool van de overwinning van Jezus op de dood, en dus van de verlossing van de mensheid. Precies hetzelfde symbool dat in de spotprent als belediging was bedoeld, werd nu, in een latere context, tot christelijke ereteken bij uitstek.

 sarcofagi musei vaticani 001

Vroegchristelijke sarcofaag met afbeelding van het kruis, gekroond met Chi-Rho monogram dat weer omcirkeld is door een ronde lauwerkrans

En onze Alexamenos? Die trok zich weinig aan van de afbeelding waarin zijn maten de draak met hem probeerden te steken. In een aanpalend vertrek kraste hij de frase “Alexamenos blijft trouw” op de muur.

Alexamenos Fidelis

Meer weten over het fenomeen kruisiging? Lees dan: J. Granger Cook, Crucifixion in the Mediterranean World (Tübingen: Mohr Siebeck, 2014).

Meer zien over hoe Jezus in de vroegchristelijke kunst wordt afgebeeld? Kijk dan naar deze slide-show: