Religie en klimaat

Vroegchristelijk baptisterium, Mamshit, Negev woestijn, Israël, 4e eeuw n.Chr.

Afgelopen week hebben de VS en China een historisch akkoord bereikt om de CO2-uitstoot aan banden te leggen en zo klimaatverandering tegen te gaan. Uit een recentelijk gepubliceerd onderzoek blijkt dat klimaatverandering niet alleen vergaande gevolgen kan hebben op het economische en maatschappelijke vlak. Volgens een internationale groep biologen bestaat er namelijk ook een direct causaal verband tussen ecologische omstandigheden en godsdienstbeleving. Bij een studie van 583 verschillende culturen en samenlevingen wereldwijd kwamen zij tot de conclusie dat groepen die in een almachtige god geloven ecologische rampen interpreteren als het resultaat van directe goddelijke interventie. Ook zouden dergelijke groepen in moeilijke omstandigheden meer geneigd zijn om als groep samen te werken.

Kaart

Overzichtskaart van alle 583 onderzochte samenlevingen (Botero en collega’s)

Hoewel met de nodige bombarie gepresenteerd, is bovenstaand onderzoeksresultaat nauwelijks revolutionair te noemen. Immers, groepen die ervan uitgaan dat er een god bestaat die de wereld heeft geschapen en die intervenieert als zijn schepsels zich niet netjes gedragen, zijn per definitie geneigd om onaangename omstandigheden—oorlogen, aardbevingen, ziekte, overstromingen—in moralistische termen als straf van god te interpreteren.

Hoe zit het dan met de relatie tussen religie en klimaat? Dat is met name een interessante vraag in het geval van de drie grote monotheïstische religies—jodendom, christendom en islam—waarin het idee van een almachtige god een centrale rol speelt. Hebben klimatologische factoren invloed gehad op deze religies op het moment dat zij bepalend werden voor de inrichting van de maatschappij, dat wil zeggen in de periode tussen Oudheid en Middeleeuwen?

 Deesis

Christus mozaïek, Hagia Sofia, 12e eeuw

Om het klimaat gedurende genoemde periode in kaart te brengen, staan op dit moment niet minder dan elf verschillende datasets ter beschikking. Die lopen uiteen van ijskernen uit Groenland tot boomringen en gletsjer-data uit Midden-Europa tot gegevens over de waterstand in de Dode Zee.

Illustratie 11

Overzicht van verschillende klimaat-data voor de periode van de Oudheid en vroege Middeleeuwen (naar McCormick en collega’s)

Uit de beschikbare data komt een gevarieerd en daardoor gecompliceerd beeld naar voren. Op het moment dat het christendom een factor van maatschappelijke belang begon te worden—rond 300 n. Chr.—is er in het Europese deel van het Romeinse Rijk sprake van een relatief warm en vochtig klimaat. Vanaf 400 werd het klimaat in West-Europa echter koeler en instabieler, waarbij met name in Frankrijk en Italië vaak overstromingen voorkwamen. Een stabieler klimaat manifesteerde zich in West-Europa pas weer vanaf 650.

 Vulkaan

Overzicht van vulkaan-uitbarstingen die vaak directe ecologische gevolgen hebben (zonsverduistering waardoor slechte oogst). De tweede piek in deze grafiek is overigens de uitbarsting van de Vesuvius. Naar McCormick en collega’s.

Het Nabije Oosten geeft een ander beeld te zien. Meer neerslag zorgde er daar aanvankelijk voor dat vanaf 400 marginale zones in cultuur konden worden gebracht. In plaatsen zoals de Negev-woestijn kon het christendom daardoor tot ongekende bloei komen. Vanaf 540 n. Chr. echter volgde er in het Nabije Oosten een periode van droogte die weldra ook gepaard ging met koude winters. Dat was een situatie die tot de 8e eeuw n. Chr. zou voortduren, dat wil zeggen gedurende een tijdvak dat grote delen van het Nabije Oosten islamitisch werden.

Negevmon

Onlangs ontdekte mozaïek-vloer behorend aan een klooster in de noordelijke Negev

Al met al geven de data dus een wisselend beeld te zien: de opkomst van het christendom in West-Europa ging gepaard met een koel en instabiel klimaat, terwijl de opkomst van de islam in het Nabije Oosten juist plaatvond tijdens een periode van relatief grote droogte. Daar staat weer tegenover dat het christendom in de Negev tot bloei kwam ten gevolge van gunstige klimatologische omstandigheden. Juist omdat het klimaat sneller verandert dan langdurige historische processen zoals de opkomst van het christendom en de islam, kan het daarom niet dienen als ultieme verklaring voor dergelijke processen.

Meer weten over de impact van het klimaat op de geschiedenis? Lees dan: W.V. Harris (ed.), The Ancient Mediterranean Environment between Science and History (Leiden: Brill, 2012).

Meer zien over de relatie tussen klimaat en het verloop van de geschiedenis? Kijk dan naar deze korte film: