Onderaards Sicilië

Sarcofaag van Adelfia, 4e eeuw n. Chr., San Giovanni catacombe, Syracuse, Sicilië

Dat bij handel niet alleen goederen maar ook mensen en ideeën van de ene plek naar de andere worden getransporteerd, is natuurlijk geen nieuws. Toch wordt bij discussies over de christelijke wortels van Europa nog wel eens over het hoofd gezien dat er vaak een direct verband bestaat tussen de aanwezigheid van internationale handelscontacten enerzijds en de verspreiding van religies zoals het Christendom anderzijds.

Bent u geïnteresseerd in archeologisch bewijs voor deze stelling? Neem dan eens een kijkje in de catacomben van Syracuse op Sicilië en in het bijbehorende regionale archeologische museum dat vernoemd is naar de beroemde Italiaanse archeoloog Paolo Orsi (1859-1935).

5

Gang met graven in de San Giovanni catacombe te Syracuse

De catacomben van Syracuse, met name die van San Giovanni, zijn vergelijkbaar met de veel beroemdere catacomben van Rome. Het zijn grote, onderaardse begraafplaatsen waarin de vroegchristelijke gemeenschap haar doden begroef. Hoewel kleiner van omvang doen de Siciliaanse catacomben qua monumentaliteit zeker niet onder voor de Romeinse. Ook in Sicilië gaat het om indrukwekkende, in de rots uitgehouwen dodensteden waar de tijd al die eeuwen lijkt te hebben stilgestaan.

3

Plattegrond van de San Giovanni catacombe. De grafkamer van Adelfia bevindt zich bij nummer 7

In de periode dat het Christendom zich op het eiland begon te manifesteren, bevond Sicilië zich in het centrum van een uitgestrekt Mediterraan handelsnetwerk. De havenstad Syracuse was het knooppunt waar internationale en regionale handelsstromen samenkwamen.

De grafinscripties, die zijn teruggevonden in de vroegchristelijke catacomben van Syracuse, leveren daarvoor een indrukwekkend bewijs. Zo komen we in die catacomben de epitafen tegen van handelslieden uit Rome, Milaan en Aquileia, dat wil zeggen de drie belangrijkste bestuurlijke centra in het Italië van die tijd. Verder vonden ook kooplieden uit het nieuwe bestuurlijke centrum in het Oosten, namelijk Constantinopel, in de catacomben van Syracuse hun laatste rustplaats.

4

Grafinscriptie uit de San Giovanni catacombe

Kenmerkend voor de al deze “zustersteden” is dat ze stuk voor stuk over grote christelijke gemeenschappen beschikten inclusief belangrijke christelijke denkers. Dat heeft de bewoners van Syracuse niet onberoerd gelaten: samen met de handelswaar deed ook het christelijke gedachtegoed zijn intrede, eerst in de stad zelf, en daarna, vanuit Syracuse, in de rest van Sicilië.

Zodoende levert de archeologie van Sicilië een mooi stukje bewijs voor wat sociologen al eerder hadden vastgesteld, namelijk dat religies zich vaak via persoonlijke contacten verspreiden: welke religie iemand aanhangt, wordt in belangrijke mate bepaald door de kracht van het netwerk waarvan de persoon in kwestie deel uitmaakt.

4

Lampen uit de San Giovanni catacombe. Dit soort lampen werden geïmporteerd uit Romeins Noord-Afrika

Een mooi voorbeeld van hoe symbiotisch de relatie tussen handelswaar en gedachtegoed soms kan zijn, wordt gevormd door de marmeren sarcofaag waarin de hoogwaardigheidsbekleder Valerius zijn vrouw Adelfia ter aarde liet bestellen in een grote cirkelvormige ruimte in de San Giovanni catacombe.

Adelfia

Grafkamer van Adelfia in de San Giovanni catacombe

Naast de portretbuste van het echtpaar sieren dertien scenes uit het Oude en het Nieuwe Testament de voorkant van deze loodzware doodskist. Net als het Siciliaanse christendom zelf was ook dit kunstwerk een importstuk, want afkomstig uit Rome. De bemiddelde Valerius importeerde dus niet zomaar een prachtig kunstwerk. Hij transponeerde tegelijk ook nog eens een hele nieuwe denkwereld.

Meer weten over de openingstijden van de catacomben van Syracuse? Klik dan hier.

Meer zien van de catacomben van Syracuse? Kijk dan naar dit korte Italiaanse interview ter plaatse: