Napoleon gaf het getto van Venetië weer lucht

De Scuola Grande Tedesca, de synagoge van de Ashkenazische joden te Venetië

Het is dit jaar precies 500 jaar geleden dat het stadsbestuur van de handelsrepubliek Venetië besloot de joodse bevolking op te sluiten achter de muren van een getto. Om die gebeurtenis te herdenken, heeft men in het Palazzo Ducale te Venetië de tentoonstelling Venice, the Jews and Europe 1516-2016 ingericht, die daar nog tot 13 november te zien is.

dogenpaleis

Het dodenpaleis in Venetië

Het getto van Venetië was het eerste getto in Europa dat onder die naam de geschiedenis is ingegaan. Het Venetiaanse stadsbestuur richtte dit kwartier om puur pragmatische redenen in. Venetië wilde blijvend gebruik maken van de financiële diensten waarin de joden zich hadden gespecialiseerd, omdat ze van andere beroepen waren uitgesloten. Tegelijk wilde Venetië ook de controle over hen behouden. Om die reden besloot men dat joden zich alleen mochten vestigen op een duidelijk afgegrensd stukje grond, dat zij bovendien alleen overdag mochten verlaten.

luchtfoto

Luchtfoto van het Ghetto Nuovo te Venetië

In het geval van de Venetiaanse joden werd hun een terrein toegewezen waar ooit een kopergieterij had gestaan. Het Italiaanse gettar betekent gieten, vandaar het woord getto. Die topografische benaming raakte echter al snel algemeen verbreid, overigens net als de formule van segregatie die hier werd toegepast. Weldra verrezen ook elders in Europa getto’s. Dat was in die tijd bijna onvermijdelijk, want gedurende de toenmalige godsdienstoorlogen tussen protestanten en katholieken waren het vaak de joden die aan het kortste eind trokken.

Het dagelijks leven in het getto was verre van aangenaam. Weliswaar was er sprake van intern zelfbestuur, maar in fysieke zin kon men geen kant op. Als bezoeker kan je dat vandaag de dag nog altijd goed zien. Zo zijn er smalle straatjes waarin het zonlicht nauwelijks doordringt. Dat komt omdat men bij het bouwen de hoogte inging, om zo ruimte te bieden aan de circa 5000 mensen die het Venetiaanse getto in de 17e eeuw bevolkten.

brug

Een van de toegangen tot het getto, met de karakteristieke hoge huisbouw

Toch zaten de Venetiaanse joden niet bij de pakken neer. In die tijd verrezen er in Venetië ter plekke synagogen die nog altijd tot de mooiste ter wereld behoren.

talmoed

Babylonische Talmoed, gedrukt in Venetië in de vroege 16e eeuw. De toen ontworpen bladspiegel, met de commentaren van Rashi en de Tosafot aan de zijkant, wordt nog altijd nagevolgd.

Het Venetiaanse getto bestond uiteindelijk bijna 300 jaar. In 1797 maakte Napoleon er definitief een einde aan. Als erfgenaam van de Verlichting en de Franse revolutie liet hij de joden participeren in een burgerschapsmodel dat het huidige Frankrijk dezer dagen nog altijd met kracht verdedigt: volledige burgerlijke gelijkstelling, met als recht ‘vrijheid van religie’ en als plicht ‘de beperking van alle uitingen van religie tot het privédomein’.

Meer zien van het getto te Venetië? Kijk dan naar deze mooi-gefilmde trailer, gemaakt in het kader van genoemde tentoonstelling: