Meer weten en eten, dankzij de Nijlmeter

Mozaïekvloer uit Sepphoris, Israel, met een afbeelding van de Nijl-meter in de vorm van een zuil met daarop Griekse letters die functioneren als cijfers die de hoogte van de Nijl-overstroming aangeven

Twee weken geleden meldde het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift Nature dat 2015 nu officieel te boek staat als het warmste jaar ooit: uiteraard sinds het begin van betrouwbare metingen. Hoewel versterkt door het El Niño-fenomeen, beschouwen onderzoekers broeikasgassen nog steeds als de meest doorslaggevende factor die zorgt voor de opwarming van de aarde.

el nino

Illustratie met de klimaat gevolgen van El Niño

De afgelopen week werd duidelijk dat er over die broeikasgassen nog veel te ontdekken valt. Het concurrerende wetenschappelijke tijdschrift Science kwam op de proppen met een verbazingwekkend onderzoek waaruit blijkt dat de aanplant van bomen over de afgelopen 260 jaar helemaal niet tot een reductie van CO2 zou hebben geleid. Alleen oerbossen met veel dood hout lijken koolstofdioxide goed vast te houden en gaan op die manier het broeikaseffect tegen. Het was een sterk staaltje van meten is weten.

bomen

En hoe zit het dan met de invloed van het klimaat op de samenleving in de eeuwen vóór het begin van de industriële revolutie? Het antwoord op die vraag ligt nog een stuk ingewikkelder. Uit een groot interdisciplinair onderzoek dat werd gepubliceerd in 2012 komt desalniettemin een consensus naar voren wat betreft de situatie in het antieke en middeleeuwse Europa.

Uit dat onderzoek blijkt dat in het Romeinse Rijk de periode van grootste politieke expansie en economische bloei samenviel met gunstige, relatief warme klimaatomstandigheden. Vanaf 200 n.Chr. werd het echter opeens droger en kouder. Daardoor kwam het boerenleven in perifere gebieden onder druk te staan. Pas vanaf 600 n.Chr. verbeterden de klimatologische omstandigheden weer. Dat vormde de basis waarop het vroegmiddeleeuwse politieke en economische herstel in onze en aanpalende streken kon worden ingezet.

NijlEgypte

Nijl-meter op het eilandje Elephantine in de Nijl

Dat men zich ook in dat verre verleden terdege bewust was van onze afhankelijkheid van het klimaat, blijkt onder andere uit de afbeeldingen van zogenaamde Nilometers, die op verschillende plekken rond de Middellandse Zee door archeologen zijn aangetroffen. Dat soort artistieke weergaven waren verwijzingen naar de echte Nijlmeters die al in faraonische tijden in Egypte op verschillende plaatsen langs de rivier de Nijl waren opgesteld.

NilBS

Weergave van een Nijl-meter op een mozaïekvloer te Beth Shean, Israel

Dergelijke Nilometers werden gebruikt om de hoogte van de jaarlijkse overstroming van de Nijl te meten, om zodoende de oogst van dat jaar te kunnen voorspellen. Die oogst was van groot belang, omdat Egypte als graanschuur voor de eigen bevolking en later ook voor het Romeinse Rijk functioneerde. Hoewel de invloed van de mens op het milieu toen nog relatief beperkt was, wist men dus ook in die dagen al heel goed dat meten weten is — en uiteindelijk ook eten.

Meer zien van de Kilometers in Egypte? Kijk dan naar deze korte presentatie waar verschillende Nijl-meters de revue passeren: