Medaillon met menora

Medaillon met afbeelding van een zevenarmige kandelaar, Jeruzalem, vroege 7e eeuw n.Chr.

Volgende week vieren joodse gemeenschappen overal ter wereld Chanoeka. Bij dat feest wordt de reiniging en her-inwijding van de joodse tempel in Jeruzalem door Judas de Makkabeeër in 164 v. Chr. herdacht. Kenmerkend voor Chanoeka is het aansteken van een negen-armige kandelaar of chanoekia. Daarbij wordt iedere avond een extra kaarsje aangestoken totdat er in totaal acht kaarsjes tegelijkertijd branden. Een dergelijk gebruik is gestoeld op een rabbijnse overlevering (baraita) dat er bij de her-inwijding van de tempel in Jeruzalem een kruik werd gevonden met voldoende lampolie voor één dag. Toen voltrok zich een wonder: op het moment dat de gevonden olie werd gebruikt om de monumentale kandelaar van de tempel aan te steken, bleek dat die lamp acht dagen lang brandende kon worden gehouden.

TempelJerusalem

Reconstructie van de tempel in Jeruzalem, Herodiaanse bouwfase (late 1e eeuw v.Chr.)

Dat het Chanoeka feest al snel populair werd bij joodse gemeenschappen in het gehele Mediterrane gebied blijkt onder andere uit een opmerking van de Romeinse satire-schrijver Persius (34-62 n. Chr.). Hij beschrijft hoe het bij de joodse gemeenschap in Rome gebruikelijk was om lampen “die dikke rook uitslaan” op de vensterbanken voor het raam te zetten. Gezien de populariteit van Chanoeka is het daarom des te opvallender dat er voor deze vroege periode niet of nauwelijks archeologisch bewijs is voor het bestaan van de bijbehorende chanoekia-lampen. Mooie voorbeelden van dat soort lampen zijn er wel, maar ze stammen veelal pas uit de Middeleeuwen en met name uit de vroegmoderne tijd.

Lehman

De zogenaamde Lehman/Figdor chanoekia, 14e eeuw, mogelijk uit Italië, nu in New York

Een mogelijke reden voor deze afwezigheid is dat bij de joden onder Romeins bestuur en in het Byzantijnse Rijk de chanoekia-lamp een geduchte concurrent had in de vorm van de menora of zevenarmige kandelaar. Die zevenarmige kandelaar stond oorspronkelijk opgesteld in de tempel van Jeruzalem (en daarvoor in de tabernakel). In de vroeg-Romeinse tijd werd de menora echter weldra ook buiten het terrein van de tempel tot een geliefd iconografisch motief.  De menora verscheen nu op beelddragers van de meest uiteenlopende soort: op munten, op wandschilderingen en op sarcofagen, op mozaïekvloeren, op lampen en glazen voorwerpen, maar bovenal op grafinscripties. Zelfs driedimensionale varianten kwamen af en toe voor zoals gebleken is bij opgravingen van synagogen in Israël en Turkije.

Tiberias

Stenen menora uit de synagoge van Tiberias

Bovenstaand gouden medaillon werd vorig jaar door opgraafster Eilat Mazar gevonden bij de opgravingen aan de Zuidkant van de tempelberg (nu het terrein van de al-Aqsa moskee). Ook op dit medaillon staat de tempel-menora weer prominent en in volle glorie afgebeeld. Het medaillon dat nu te zien is in het Israel museum vormde onderdeel van een goudschat die door de joodse eigenaar was verborgen, mogelijk uit voorzorg voor de aanstormende Perzische legers die Jeruzalem in 614 n. Chr. met veel geweld onder de voet liepen.

Joodse lamp

Joodse olielamp uit Romeins Noord-Afrika, 4 eeuw n.Chr., vindplaats onbekend, nu Vaticaanse musea

Het nieuwe medaillon uit Jeruzalem is het meest recente voorbeeld in een lange rij van archeologische ontdekkingen waarbij afbeeldingen van menora’s werkelijk overal in het Romeinse Rijk zijn teruggevonden. De enorme verspreiding van dit typisch joodse beeldmotief wijst erop dat de joodse Diaspora al in de eerste eeuwen n. Chr. een enorme omvang hadden bereikt. Mogelijk woonden er zelfs toen al meer joden in de Diaspora dan in Judea en Galilea. De archeologische vondsten laten echter ook zien dat hoe ver ze ook van elkaar vandaan woonden, al die joodse gemeenschappen eeuwenlang de menora bleven gebruiken als hét symbool om hun gemeenschappelijke joodse identiteit en onderlinge verbondenheid visueel tot uitdrukking te brengen.

Sepphoris 2

Mozaïekvloer met menora, synagoge van Sepphoris

Meer weten over de geschiedenis van de menora? Lees dan R. Hachlili, The Menorah. The Ancient, Seven-Armed Candelabrum (Leiden: Brill, 2001).

Meer zien over de ontdekking van het menora medaillon? Kijk dan naar deze korte documentaire: