Jona in de walvis

De Bijbelse profeet Jona die wordt uitgespuwd op het strand, door een walvis, hier weergegeven als klassiek Romeins zeemonster. Afbeelding op een mozaīekvloer, basilica van Aquileia, Noord-Italië

Het Midden-Oosten staat in vuur en vlam. Met name in Syrië en Irak lijken de oude staatkundige grenzen, die ten dele nog uit de tijd van het Sykes-Picot verdrag van 1916 stammen, definitief verdwenen. Wat nog zo kort geleden begon als een massale volksbeweging gericht op meer democratie en een evenrediger verdeling van economische middelen mondt nu uit in een strijd waarbij verschillende groepen proberen hun politieke doelen te verwezenlijken onder gebruikmaking van alle beschikbare middelen. De Arabische lente lijkt verder weg dan ooit.

sp

De verdeling van het Midden-Oosten volgens het Sykes-Picot verdrag

De huidige crisis in het Nabije Oosten leidt niet alleen tot veranderingen op de landkaart. De crisis heeft ook vergaande gevolgen voor de interne maatschappelijke verhoudingen. Ooit was het Midden-Oosten een pluriforme lappendeken bestaande uit allerlei islamitische, joodse en christelijke gemeenschappen. Inmiddels is die situatie totaal veranderd. De meeste joodse gemeenschappen zijn al enige tijd geleden naar Israël geëmigreerd. Maar ook de verschillende christelijke gemeenschappen komen steeds meer onder druk te staan, zoals overigens al langer algemeen bekend was, onder andere dankzij het prachtige boek van William Dalrymple, From the Holy Mountain uit 1997.

jdamas

Joodse familie in Damascus, begin 20e eeuw

De complete verwoesting, eind juli van dit jaar, van de beroemde tombe van de profeet Jona in het Noord-Syrische Mosul, die gepaard ging met de vlucht van de laatste christenen uit diezelfde stad, is symptomatisch voor deze almaar voortschrijdende verandering in onderlinge maatschappelijke verhoudingen.

nineveh

Stadspoort van Nineveh, hoofdstad van het Assyrische Rijk. Nineveh bevindt zich vlak bij Mosul. Het was de stad die Jona volgens het verhaal in de Hebreeuwse Bijbel tot inkeer moest brengen

In oorsprong is Jona een joodse profeet uit de Hebreeuwse Bijbel. Dat neemt echter niet weg dat hij ook door christenen en moslims in ere wordt gehouden. De joodse gemeenschap houdt de herinnering aan Jona tot op de dag van vandaag levend door ieder jaar uit zijn verhaal te lezen tijdens Grote Verzoendag. Het belang van Jona binnen de christelijke traditie blijkt vooral uit archeologische vondsten. De prachtige mozaïeken die in de vroegchristelijke basiliek van Aquileia in Noord-Italië bewaard zijn gebleven en die bovenaan deze blog staan afgebeeld, zijn een treffend, maar zeker niet het enige voorbeeld dat de populariteit van dit verhaal in vroegchristelijke kring illustreert. Ook elders, bijvoorbeeld in de vroegchristelijke catacomben van Rome, is het Jona-verhaal alom vertegenwoordigd.

Rome fotos oktober 2003 004

Jona wordt overboord gegooid nadat hij in Jaffa scheep is gegaan. Wandschildering in de catacombe aan de Via Anapo, Rome

Binnen de Islam is Jona (Yunus) bekend omdat zijn avonturen in de Koran zijn opgenomen: in de islamitische traditie is Jona opnieuw de boodschapper van God en de profeet die zijn lot probeert te ontlopen, zich inscheept en vervolgens door een enorme vis wordt opgeslokt. 

m0003 481

Jona en de walvis, uit de geïllustreerde wereldgeschiedenis van Rashid al-Din, Iran, vroege 14e eeuw

De inbedding van het verhaal van Jona in alle drie grote monotheïstische religies laat zien hoezeer deze religies met elkaar verweven zijn. Het feit dat de vermeende tombe van Jona in Mosul, die nu verwoest is, zich in een moskee bevond, bevestigt dat: het was in het Midden-Oosten lang gebruikelijk voor joden, christenen en moslims om gemeenschappelijk en in goede onderlinge samenwerking de graven van profeten en heilige mannen uit de gemeenschappelijke traditie in ere te houden.   

De verwoesting van Jona’s graf en bijbehorende moskee is in eerste instantie een intern-islamitische actie die voortkomt uit de wens om terug te keren naar de oorspronkelijke islam waarin grafverering niet voorkomt. Maar juist omdat de verering van dit soort graven altijd symbool heeft gestaan voor hetgeen de aanhangers van drie grote monotheïstische religies verbindt, staat deze gebeurtenis tegelijk toch ook symbool voor de veranderende interreligieuze verhoudingen in Syrië en Noord-Irak in meer algemene zin. Nu het graf van Jona met de grond gelijk is gemaakt, is het veel gemakkelijker geworden om te vergeten hoeveel de drie grote monotheïstische religies eigenlijk met elkaar gemeen hebben.

Meer weten over de kunst van de eerste christenen? Lees dan Arnold Provoost, De eerste christenen. Hun denken en doen (Leuven: Davidsfonds, 2009).

Meer weten over heiligenverering in het Nabije-Oosten? Lees dan Issachar Ben Ami, Saint Veneration Among the Jews of Marocco (Detroit: Wayne State U.P., 1998).

Meer zien van de prachtige mozaīeken te Aquileia? Kijk dan naar deze virtuele reconstructie: