Het paleis van koning Minos

Trappenhuis in het zogenaamde paleis van koning Minos te Knossos

Het verloop van onze geschiedenis op aarde wordt bepaald door twee grote revoluties. Onze welvaart danken we voor een belangrijk deel aan de industriële revolutie die in de 18e eeuw begon en die nog altijd voortduurt. De wortels van onze beschaving gaan echter veel verder terug in de tijd. Die vinden hun oorsprong in die andere grote revolutie, namelijk het ontstaan van de landbouw.

Door de opkomst van de landbouw, die in Europa rond 10.000 v.Chr. verspreid raakte, werd het voor het eerst in de geschiedenis mogelijk om complexe samenlevingen in te richten. Omdat niet iedereen meer met voedselproductie bezig was, kwamen zowel de middelen als de mankracht vrij om steden te bouwen, heiligdommen in te richten, handel te drijven, legers te vormen en staatkundige eenheden van soms enorme omvang te formeren.

In Europa is het vroegste archeologisch bewijsbare voorbeeld van deze ontwikkeling terug te vinden op het eiland Kreta. In 1900 zette de Engelse archeoloog Sir Arthur John Evans (1851-1941) op dat eiland de spade in de grond bij het plaatsje Knossos. Wat hij aantrof, overtrof de stoutste verwachtingen.

Evans

Arthur Evans (links) met medewerkers tijdens de opgravingen te Knossos

Evans ontdekte een enorm complex waarvan de opgravingen nog altijd niet zijn voltooid. In de periode tussen 1900 v.Chr. en 1450 v.Chr. had hier een “paleis” gestaan dat bestond uit een schier eindeloze aaneenschakeling van representatieve ruimtes, woonvertrekken, werkplaatsen, opslagruimtes, en religieuze vertrekken—alles in twee of drie verdiepingen boven elkaar en gerangschikt rondom een centraal plein. Om het complex heen lag een stedelijke nederzetting die aan nog eens vele tienduizenden mensen onderdak bood. Verdedigingswerken ontbraken.

RecoKnossos

Reconstructie van het paleis te Knossos

Wie waren de mensen die verantwoordelijk waren voor deze oudste stedelijke samenleving in de geschiedenis van Europa? In het verleden werd deze cultuur vaak Minoïsch genoemd omdat men in de opgravingen te Knossos het paleis van de mythische koning Minos meende te herkennen, dat wil zeggen het beroemde labyrint dat Minos zou hebben laten bouwen door de al even legendarische uitvinder Daedalus.

Stier

Fresco met stieren-dansers uit Knossos

In werkelijkheid weten we na honderd jaar onderzoek nog altijd verbazingwekkend weinig over de bewoners van Kreta ten tijde van de bronstijd. Zo weten we bijvoorbeeld niet hoe de verschillende paleizen die elders op het eiland ontstonden, zich tot elkaar en tot het paleis in Knossos verhielden. Onbekend is ook welke taal deze mensen gesproken hebben. Hun schrift, respectievelijk het Kretenzische hiërogliefen–schrift en het lineair A, kunnen we nog altijd niet ontcijferen.

discphasitos

De beroemde discus uit Phaistos, met niet ontcijferd schrift

Dankzij nieuw DNA-onderzoek weten we sinds vorig jaar wel dat de oude Kretenzers geen immigranten waren uit bijvoorbeeld Egypte, dat al veel langer een geavanceerde cultuur kende, maar een lokale populatie wier genetisch profiel nog het meest overeenkomt met andere Griekse eilandbewoners en met tijdgenoten uit de zuidelijke Peloponnesos. In hun stedelijke cultuur blijken de oude Kretenzers dus in eerste instantie toch creatieve zelfstarters geweest te zijn. Hoe creatief blijkt wel als je dwaalt door de gangen van het archeologisch museum in Heraklion dat dit voorjaar, na een jarenlange rennovatie, eindelijk weer voor bezoekers is opengesteld. De daar tentoongestelde “Minoïsche” wandschilderingen zijn zo levensecht dat ze gisteren geschilderd lijken te zijn.

DNACrete

Overzicht van DNA matches. Rode punten:  met elkaar vergeleken populaties. Kleur: hoe blauwer, des te groter de verwantschap. De verwantschap van de oude Kretenzers is met populaties in Europa en niet met populaties in Noord-Afirka.

Meer weten over de archeologie van Kreta in de Bronstijd? Lees dan het complete handboek van Cynthia W. Shelmerdine, The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age (Cambridge: Cambridge UP, 2008).

Meer zien over het genoemde DNA onderzoek? Kijk dan naar deze trailer, met commentaar dat door een computer gegenereerd is: