Handelaren op Delos

 Bronzen portretkop uit Delos, vroege 1e eeuw v.Chr.

Ieder jaar vindt op 26 september de Europese dag van de talen plaats. Deze dag, naar een idee van de Raad van Europa, heeft tot doel om het belang van talenkennis blijvend onder de aandacht van alle inwoners van Europa te brengen. Met kennis van meer dan de eigen moedertaal, zo redeneert men, vergroten werknemers hun kansen op de arbeidsmarkt aanzienlijk. Dat voor het economisch verkeer meertaligheid van essentieel belang is, brengt natuurlijk geen nieuws: door de geschiedenis heen is dat altijd al zo geweest.

talen

Overzicht van de verschillende talen in Europa

Mooie historische voorbeelden om te illustreren dat er een innige relatie bestaat tussen economisch succes en talenkennis, zijn bewaard gebleven op het Griekse eilandje Delos. Dat eiland maakt deel uit van de Cycladische eilandengroep en ligt midden in de Egeïsche Zee. Hoewel nu grotendeels verlaten, heeft dit kleine eiland een turbulente geschiedenis achter de rug.

 deloseiland

Overzicht van de opgravingen te Delos

In de vijfde eeuw v.Chr. was Delos enige tijd het centrum van de Delisch-Attisch Zeebond—een bondgenootschap tussen vrije Griekse steden dat al snel gebruikt werd door Athene om haar eigen zee-imperium uit te breiden. De grootste bloei beleefde Delos echter in de jaren na 167 v.Chr. toen het, na een brute Romeinse interventie, een vrijhaven werd. Handelaren uit alle delen van Italië ontmoetten hier kooplieden uit het hele Nabije Oosten. Alles werd er op Delos verhandeld, van voedsel tot slaven (op grote schaal) tot de duurste luxeartikelen.

Delos jewellery_Insula of Jewels

Gouden juwelen uit Delos

Dat Delos ten gevolge van al de vrijhandel een explosieve groei doormaakte, blijkt vooral uit de archeologische resten op het eiland die door de systematische opgravingscampagnes van de Franse Archeologische School in Athene zijn blootgelegd. Zo beschikte Delos over een grote haven die uitgerust was met enorme pakhuizen. In dezelfde tijd waren er op dit kleine eiland niet minder dan 500 winkels. De woonhuizen van de meest succesvolle handelaren groeiden uit tot ware stadspaleizen. Ze werden versierd met prachtige wandschilderingen, uitgerust met fantastische mozaïekvloeren en ingericht met standbeelden en luxe meubilair.

DIon

De Griekse god Dionysos op een panter, mozaïekvloer in een huis op Delos

Om met elkaar te kunnen communiceren, had deze internationale handelsgemeenschap een gemeenschappelijke taal nodig. Die gemeenschappelijke taal was het Grieks. In deze periode was de houding van de Latijn-sprekende Romeinen tegenover de Griekse taal en cultuur over het algemeen vaak afwijzend. Maar uit de vele inscripties die bij de opgravingen op Delos zijn ontdekt, blijkt dat mensen die zichzelf aldaar als Italici afficheerden geen enkel probleem hadden om het Grieks te gebruiken.

Reconstr

Reconstructie van Delos, haven en stad

De invloed van het Grieks op de handelaren uit Italië was zelfs zo groot dat ze die taal niet alleen in hun contacten met lokale zakenpartners bezigden maar soms ook in de omgang met hun eigen Romeinse collega’s. Toch vergaten de Romeinse kooplieden hun Latijn nooit helemaal. Ook probeerden de Griekstaligen op het eiland op hun beurt om het Latijn onder de knie te krijgen. Zodoende ontstond er op Delos een handelsgemeenschap die haar commerciële succes voor een belangrijk deel te danken had aan tweetaligheid c.q. aan het culturele inlevingsvermogen dat vaak het directe gevolg is van meertaligheid.

 Handels

Stedelijke infrastructuur te Delos

Na een bloei van ongeveer honderd jaar verloor Delos zijn prominente positie in de internationale Mediterrane handel. Nieuwe havens, zoals Pozzuoli in de golf van Napels en Ostia, de haven van Rome, namen die rol over. In die nieuwe handelscentra bleef meertaligheid overigens aan de basis staan van de enorme economische groei die deze plaatsen zouden doormaken. Wat de Raad van Europa met de dag van de talen probeert te bewerkstelligen, was voor de oude Grieken en Romeinen al gesneden koek.

Meer weten over hoe de Romeinse economie functioneerde? Lees dan Peter Temin, The Roman Market Economy (Princeton: Princeton U.P., 2013).

Meer zien over de archeologische vondsten op Delos, inclusief foto’s van de opgravingen? Kijk dan naar deze slide-show: