Graffiti

Handtekening van Lord Byron, Poseidon-tempel op kaap Sounion, Griekenland

Afgelopen week ontving een Russische toerist een boete van 20.000 euro toen hij de letter “K” probeerde te krassen op de muren van het Colosseum in Rome. Hij is de vijfde toerist die dit jaar wordt opgepakt voor een dergelijk vergrijp. Toeristen die eerder hetzelfde deden of die een baksteen uit het Colosseum probeerden te ontvreemden, kwamen vanwege minderjarigheid nog met de schrik vrij. Maar nu lijkt Italië toch echt serieus werk te maken met het actief beschermen van haar culturele erfgoed.

KColossseum

De recente graffito op een muur in het Colosseum

Hoewel de proactieve houding van de Italiaanse autoriteiten op dit terrein uiteraard lof verdient, is het desalniettemin interessant om vast te stellen dat graffiti die in het verleden op monumenten zijn aangebracht op hun beurt juist weer een vast onderdeel van ons culturele erfgoed zijn gaan vormen. Zo zijn in de steden Pompeï en Herculaneum, die door de uitbarsting van de Vesuvius werden toegedekt, vele honderden graffiti bewaard gebleven—de één nog interessanter dan de ander en allemaal belangrijk cultureel erfgoed.

Roman-graffiti-on-building-2

Muur met graffiti in Pompeï

De graffiti over het liefdesleven van de inwoners van Pompeï en Herculaneum hebben altijd op bijzonder veel belangstelling kunnen rekenen. Daaronder treffen we de gebruikelijke teksten aan zoals “Cornelia Helena wordt door Rufus bemind” of “Sarra, je doet er geen goed aan, me alleen te laten” of “Restitutus heeft veel dames bedrogen.” Maar er zijn ook nog al wat schunnige teksten teruggevonden die maar weinig ruimte aan de fantasie laten.

GraffitoPompei

Graffito uit Pompeï met de tekst: Nu is de woede nog vers, nu is het tijd om uit elkaar te gaan. Als de pijn voorbij is, geloof me, keert de liefde terug (naar Propertius)

Dat graffiti bijna altijd worden aangebracht zonder enig respect voor het gebouw of het oppervlak waarop ze worden achtergelaten, is typisch voor graffiti en van alle tijden. Zo bracht de Engelse dichter Lord Byron (1788-1824) zijn “handtekening” aan op de Apollo-tempel op kaap Sounion (gesteld dat dit echt de handtekening is van Lord Byron en niet van een andere Byron of van een grappenmaker) zonder daarbij de integriteit van dit antieke monument te respecteren. Toch is die graffito van Byron als historisch document buitengewoon interessant. Als je maar lang genoeg wacht, worden graffiti vanzelf historische documenten die op hun beurt weer tegen weersomstandigheden alsmede tegen latere graffiti moeten worden beschermd.

Sounion

Poseidon tempel te kaap Sounion, de graffito van Lord Byron is te vinden op de pijler op de rechterhoek van de tempel

Datzelfde geldt ook voor de graffiti die in de catacomben van Rome bewaard zijn gebleven. Toen die catacomben in de 15e eeuw werden herontdekt door wetenschappers die echt in die catacomben geïnteresseerd waren, lieten dergelijke onderzoekers desalniettemin overal hun handtekeningen in houtskool achter. Daarbij schreven ze hun naam vaak dwars over schilderingen heen die ze zojuist hadden ontdekt.

Bosio

Wandschildering met onder andere de naam van de ontdekker van de catacomben van Rome, Antonio Bosio, bijgenaamd de “Columbus van de catacomben”, grafkamer van de kuipers (vanwege de afgebeelde vaten), Priscilla catacombe, Rome

De Romeinse Giovanni Angelo Santini ging daarbij zo systematisch te werk dat hij de bijnaam “Toccafondo” oftewel “de man die tot het gaatje gaat” kreeg. Een naam die hij zelf ook ging gebruiken. Dat was terecht want bij mijn eigen onderzoek in de catacomben heb ik gemerkt dat je in de meest afgelegen en onbereikbare gangen telkens toch weer de naam Toccafondo op de muren tegenkomt.

PICT0181

Graffito met de naam van Toccafondo in de Callixtus-catacombe (gedeeltelijk verloren gegaan)

Overigens leidde de stichtelijke onderaardse omgeving van de vroegchristelijke catacomben er niet per definitie toe dat men alleen maar vrome teksten achterliet. Zo bracht de flamboyante humanist Pomponio Leto op 18 januari 1475 een inscriptie aan in de Callixtus catacombe die aan de Via Appia is gelegen. Onder verwijzing naar zijn eigen naam en die van zijn maten bevat die graffito de afgekorte Latijnse frase ROM PVP DELITIE, hetgeen zoveel betekent als “(zij zijn) het genot van de meisjes van Rome.” Kennelijk waren sommige Italiaanse mannen ook toen al van mening dat zelfvertrouwen belangrijker is dan zelfreflectie.

Callixleto

Graffito van Pomponius Letus in de Callixtus-catacombe te Rome. Hij noemde zichzelf, naar oud Romeins gebruik , ook nog eens pontifex maximus (opperpriester), hier weergegeven als afkorting (Pont Max).

Meer weten lezen graffiti uit de Oudheid? Lees dan de mooie verzameling en vertaling van Vincent Hunink, Bedolven door de Vesuvius. Pompeii in 1000 graffiti (Budel: Damon, 2007).

Meer zien over hoe graffiti van alle tijden zijn? Kijk dan naar dit filmpje, met interessante beelden uit Egypte: