Geen land redt het alleen

Destruction”, door Thomas Cole (1801-1848), New York Historical Society

Waarom is kennis van het verleden eigenlijk belangrijk? ‘What’s done, is done’ zou je kunnen zeggen. In zijn prikkelende lezing, getiteld ‘Can history save us from ourselves?’ reflecteerde de Amerikaanse historicus Timothy Snyder op 26 januari jongstleden in de Balie in Amsterdam op de vraag of kennis van de geschiedenis ons zelfs kan redden. Zijn antwoord: het helpt ons om ontwikkelingen in het actuele politieke landschap beter te duiden. Zodoende maakt het ons bewuster en daardoor ook weerbaarder. Voor wie de avond zelf gemist heeft: op de website van de Balie kunt u de opname nog terugkijken. Het is een aanrader.

 

Timothy Snyder

 

Wat beweert Snyder? Hij is onder andere van mening dat in Europa de natiestaat eigenlijk nooit zelfstandig bestaan heeft. Veel Europese landen zijn van een koloniale fase, waarin ze bloeiden dankzij hun overzeese gebieden, en die vaak duurde tot na de Tweede Wereldoorlog, direct overgestapt naar een Europese integratieve fase. Om die reden is Snyder van mening dat voor die landen een terugtrekking uit de EU geen optie is, omdat er geen gebaande, nationale paden zijn om naar terug te keren.

 


De zogenaamde Schumanverklaring van 9 mei 1950 was de eerste aanzet tot Europese integratie

 

Het feit dat Theresa May als brexit-premier spoorslags naar de VS afreist om met Trump zoete koekjes te bakken, illustreert die these: geen land kan het in zijn eentje rooien. Het Verenigd Koninkrijk weet dat het buiten de EU niet op eigen benen kan staan, en zoekt daarom meteen weer aansluiting bij een andere grootmacht. De terminologie die bij dit alles gebezigd wordt, stamt dan wel weer uit het tijdperk van Engeland als koloniale mogendheid.

 

De zogenaamde ‘Artikel 50 brief’ van Theresa May gericht aan Donald Tusk

Ook interessant is Snyders kritiek op de gedachte die velen van ons eigen is, namelijk het idee dat rampen of disruptie op de lange termijn altijd weer voorbijgaan. Snyder benadrukt dat het idee van ‘tanden op elkaar’ om zo de storm uit te zitten, gebaseerd is op de onbewezen veronderstelling dat onze maatschappij per definitie genoeg veerkracht heeft om alle ellende op te vangen. Als Snyder, die een kenner is van de Europese geschiedenis van de 20e eeuw, ergens niet van overtuigd is, dan is het wel die gedachte.

De byzantijnse keizer Johannes VIII Palaiologos (1392-1448) als ‘Basileus en Autokrator der Romeinen’.

Het verklaart ook waarom Snyder, tot slot, zo weinig op heeft met het idee dat de uitkomst van een politiek proces — en dus van de geschiedenis — altijd onvermijdelijk zou zijn. Als kenner van de oude geschiedenis spreekt die gedachte me aan. De val van het Romeinse Rijk, die nu zo onvermijdelijk lijkt, was dat niet. Het lange voortbestaan van het Byzantijnse Rijk was dat evenmin. Alles is een gevolg van menselijk handelen — of van het ontbreken daarvan.

 

Heeft u de lezing van van Timothy Snyder gemist, kijk hem dan terug in de volgende livestream: