Een goed begin is het halve kunstwerk

Mozaïekvloer van een Romeinse villa te Lod, Israël, 300 n. Chr.

Afgelopen december ontstond er commotie rondom een van beroemdste olieverfschilderijen ter wereld, de Mona Lisa van Leonardo da Vinci. Met behulp van nieuwe fotografische technieken stelde een Franse onderzoeker vast dat onder het portret van de mysterieus lachende dame nog een ander portret schuilgaat. Daarbij zou het niet om ‘Mona’, oftewel ‘mevrouw’ Lisa Gherardini, gaan, maar om een andere vrouw.

The Mona Lisa in Paris.

De Mona Lisa van Leonardo da Vinci

Het is niet de eerste keer dat de echtgenote van de Florentijnse zijdehandelaar Francesco del Giocondo, de opdrachtgever van het beroemde doek, de gemoederen bezig houdt. In 2011 gingen Italiaanse archeologen driftig op zoek naar haar fysieke overblijfselen. Bij opgravingen in het klooster van de heilige Ursula te Florence, waar Lisa Gherardini haar laatste levensjaren als weduwe doorbracht, dolven zij een twaalftal skeletten op. Na uitgebreid onderzoek stelden zij afgelopen herfst vast dat geen van de resten met absolute zekerheid kon worden toegeschreven aan de beroemde Florentijnse.

scavi

De speurtocht naar de resten van Lisa Gherardini in het klooster van de heilige Ursula in Florence

Maar hoe zit het dan met de dame die onder Leonardo’s Lisa Gherardini lijkt schuil te gaan? Ook in dat geval is het niet zeker wie hier nu precies is afgebeeld. Dat betekent echter niet automatisch dat het hier om een heel andere persoon zou gaan. In de schilderkunst zijn schetsen of voorstudies zeer gebruikelijk. Het is dan ook goed denkbaar dat we bij deze eerdere verflaag nog altijd te maken hebben met één en dezelfde Lisa.

2e portrert

De eerdere variant van de Mona Lisa (eerdere verflaag)

Dat voorstudies letterlijk zo oud zijn als de weg naar Rome blijkt overigens ook uit een recente studie van één van de mooiste mozaïeken die de laatste jaren ontdekt zijn, het zogenaamde Lod-mozaïek. Dit is een rijkgeschakeerde vloer van 17 bij 9 meter. Het maakte deel uit van een luxe Romeinse villa, die is ontdekt op een steenworp afstand van Ben Gurion Airport bij Tel Aviv. Gezien de afgebeelde scènes, met vissen en schepen, was de eigenaar mogelijk iemand die zijn fortuin had gemaakt met de handel overzee.

LOD-Fish

Deel van de mozaïekvloer te Lod, met schepen en vissen

Uit een onderzoek naar de ondervloer blijkt dat deze handelaar, of diens opzichter, boven op de uitvoering van zijn dure vloer zat. Er werd in Lod namelijk een voorstudie gemaakt. Op zich is dat niet zo bijzonder, maar wel uitzonderlijk is dat die tekening niet met houtskool werd geschetst, maar dat die is geschilderd in precies dezelfde pigmentkleuren die ook op het mozaïek erboven verschijnen. Uit het feit dat daarbij onder meer het destijds zeer kostbare vermiljoenrood werd gebruikt, blijkt dat kosten nog moeite werden gespaard. Ook toen wisten kunstenaars en opdrachtgevers al dat een goed begin het halve werk is.

Meer zien over de ontdekking van het Lod-mozaïek? Kijk dan naar deze korte video-documentaire: