Een geheim dat zich traag ontrolt

Met behulp van druk werd met deze machine de breekbare papyrus stukje bij beetje uitgerold, nu in de Nationale Bibliotheek van Napels

Uit de oudheid zijn genoeg literaire werken overgeleverd om een mens een leven lang van de straat te houden. Dat is opmerkelijk, zeker wanneer je je realiseert hoeveel literatuur er in de loop van de tijd verloren is gegaan. Van de grote Griekse toneelschrijver Euripides hebben achttien toneelstukken de tand des tijds doorstaan, terwijl zijn oorspronkelijke oeuvre 92 van dat soort werken omvatte. Bij veel andere klassieke auteurs is het beeld identiek.

Een van de weinige originele fragmenten van het werk van Euripides (de Orestes) die zijn overgebleven, nu in Wenen (Vienna Papyrus G 2315)

Dus wat gebeurt er als er onverwacht verloren gewaande werken aan het daglicht treden? Dan worden kosten noch moeite gespaard om het verleden zijn geheimen te ontfutselen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de beroemde teksten uit de zogenaamde Villa dei Papiri te Herculaneum, nabij Napels.

Villa dei Papiri, Herculaneum, Italië

Deze villa was een indrukwekkend buitenverblijf dat uitkeek over de Golf van Napels en dat mogelijk in bezit was van Calpurnius Piso, de schoonvader van Julius Caesar. Het stond vol Griekse en Romeinse beeldhouwwerken die nu in het archeologische museum van Napels te bewonderen zijn.

Twee voortreffelijke beelden van de Danaïden werden bij de Villa aangetroffen

De villa bleek echter ook een bibliotheek te bevatten. Die werd bij toeval ontdekt in 1752, toen werklieden zich een weg boorden onder de 30 meter dikke aslaag die de villa bedekt had tijdens de uitbarsting van de Vesuvius in 79 n.Chr.

De villa bevond zich geheel onder grond en moest letterlijk uit de aslaag worden uitgegraven

Bij die pyroclastische golven, ook wel gloedwolken genoemd, waarmee die natuurramp gepaard ging, raakte de collectie van in totaal 1800 papyrusrollen volkomen verkoold. Juist dat zorgt nog altijd voor veel problemen bij de ontcijfering. Het zijn breekbare, verkleefde brokstukken geworden.

Een van de papyrusfragmenten die werden teruggevonden in de restanten van de villa

Dat het bij de beter bewaarde papyri al in de 18e eeuw toch lukte om die uit te rollen, was te danken aan een simpele maar doeltreffende mechanische ontrolmachine. Die had een snelheid van twee centimeter per dag en was ontworpen door Antonio Piaggio (1713-1796), de toenmalige bibliothecaris van de Vaticaanse bibliotheek. Toen werd ook duidelijk dat de aangetroffen teksten veelal stamden van Philodemus van Gadara, een tot dan toe nogal onbekende Griekse filosoof.

Portret van Padre Antonio Piaggio (1713-1796), de uitvinder van de ‘ontrolmachine’

Maar de meer verkleefde papyri uit de villa blijven tot op de dag van vandaag een gesloten boek. De afgelopen jaren werden ze bestudeerd met ultraviolet licht en via een CT-scan, met als doel de teksten virtueel uit te rollen, wat niet lukte. Met een nog nieuwere methode, waarbij de Synchrotron-versneller in Geneve wordt ingeschakeld. kijkt men nu naar de minuscule hoogteverschillen tussen de tekst en de onderliggende papyrus. Het afgelopen jaar bleek de inkt lood te bevatten dat oplicht bij analyse, waardoor de letters beter identificeerbaar worden. Er blijft dus hoop dat de rollen ooit leesbaar zullen zijn. Maar een definitieve doorbraak laat ondanks al deze geweldige nieuwe technieken nog steeds op zich wachten.

Wil je meer weten over de historische betekenis van de zogenaamde Villa dei Papiri en de spraakmakende papyrusvondsten, bekijk dan de volgende documentaire: