De synagoge van Dura-Europos

Wandschildering in de synagoge van Dura-Europos. Mozes wordt gevonden door de dochter van de Egyptische farao nadat hij te vondeling is gelegd in een mandje in de rivier de Nijl

De  voortslepende burgeroorlog in Syrië veroorzaakt niet alleen enorm veel menselijk leed. Ook talloze monumenten uit Syrië’s ongekend rijke archeologische en cultuurhistorische verleden staan op het punt voor eens en voor altijd te worden weggevaagd.

Een antieke synagoge die in 1932 door archeologen ontdekt werd in Dura Europos—op de grens tussen Syrië en Irak—is misschien wel het beste voorbeeld om te laten zien hoe uniek Syrië’s culturele erfgoed eigenlijk is. De synagoge van Dura-Europos is beroemd geworden vanwege de fantastische schilderingen die in drie opeenvolgende registers de wanden van dit indrukwekkende gebouw sieren. De daarbij gebruikte kleuren hebben ondanks een ouderdom van rond de 1750 jaar niets aan levendigheid ingeboet. Maar ook qua inhoud zijn de schilderingen onovertroffen: een keur aan verhalen uit de joodse bijbel wisselt elkaar in rap tempo af. De iconografie van de synagoge is zo ingewikkeld dat geleerden het er 80 jaar ná de ontdekking nog steeds niet over eens wat de onderliggende boodschap van dit complexe decoratie-programma nu precies geweest moet zijn.

 Overizchtsunagoge

Synagoge van Dura met nis voor de rollen van de Torah (joodse wet)

Overigens zijn de vondsten uit Dura-Europos ook in andere opzichten bijzonder. Deze stad lag op de grens tussen het Romeinse en het Perzische Rijk en was afwisselend in Griekse, Romeinse en Perzische handen. Dankzij de archeologische opgravingen weten we hoe pluriform de bevolking van Dura geweest moet zijn. Naast de synagoge zijn er namelijk ook de resten teruggevonden van de oudste tot nu toe bekend geworden vroegchristelijke kerk alsmede van tempels en heiligdommen gewijd aan een hele reeks Griekse en aan Oosterse goden. Al die verschillende groepen lijken in pais en vree en zonder enig probleem naast elkaar te hebben gewoond.

 baptsiterium

Vroegchristelijk baptisterium te Dura

Gelukkig is de synagoge van Dura-Europos al lang geleden overgebracht naar het archeologisch museum in Damascus waar het gebouw weer in oude luister is hersteld. Veel andere monumenten liggen echter in de vuurlinie of in gebied waar rovers, extremisten en een wanhopige bevolking dergelijke resten te gelde maken. Het oorlogsgeweld is allesomvattend: van het Romeinse Bosra en Palmyra tot de vroegchristelijke steden in het kalksteenmassief nabij Aleppo, van de middeleeuwse Omajjaden-moskee te Aleppo en de kruisvaardersburcht Krak des Chevaliers tot de kloosters en kerken van Maaloula en de moderne Eliyahu Hanavi synagoge in Damascus—monumenten uit alle cultuurhistorische perioden worden gelijkelijk aan verwoestingen blootgesteld.

Krak

Beschieting van de kruisvaardersburcht Krak des Chevaliers

Vergeleken met het feit dat inmiddels de helft van de Syrische bevolking van huis en haard is verdreven, lijkt de verwoesting van Syrië’s culturele erfgoed misschien van ondergeschikt belang. Toch is dat niet het geval. De fysieke vernietiging van Syrië’s verleden is als het wissen van een harde schijf: de herinnering aan een pluriforme en gevarieerde maatschappij met wortels in een complex historisch verleden wordt definitief uit het collectieve geheugen verwijderd. Dergelijke vormen van immateriële schade zijn gevaarlijk omdat ze op hun beurt vaak tot een nieuwe cyclus van menselijk geweld en onderdrukking aanleiding geven.

Meer weten over de synagoge van Dura-Europos binnen de context van de antiek-joodse kunst? Lees dan: Lee I. Levine, Visual Judaism in Late Antiquity. Historical Contexts of Jewish Art (New Haven en London: Yale U.P., 2012).

Meer zien over de verwoestingen van cultureel erfgoed in Syrië. Kijk dan naar dit verslag: