De slak en de kleren van de keizer

 Keizer Justinianus I (482-564 n. Chr.) gehuld in keizerlijk purper: mozaïek in de San Vitale, Ravenna, Italië

Na ons de zondvloed — die uitspraak wordt toegeschreven aan zowel de Franse koning Lodewijk XV (1710-1744) als aan zijn maîtresse Madame de Pompadour (1721-1764). In hun geval bleek dat te kloppen: pas tijdens het bewind van de kleinzoon van de koning, Lodewijk XVI, kwam de Franse monarchie ten einde, toen laatstgenoemde op het schavot door de guillotine om het leven kwam.


Lodewijk XV’s vader gehuld in keizerlijk purper

Het idee dat het allemaal onze tijd wel zal duren mag aantrekkelijk zijn, toch is die gedachte vaak een misvatting. Denk bijvoorbeeld aan de afname van de biodiversiteit op onze planeet. We weten dat die door bejaging en de vernietiging van habitats onder aanzienlijke druk staat. Maar dat wij tijdens ons leven al getuige zijn van een ware en onomkeerbare zondvloed in de natuur, is een inzicht dat we toch liever voor ons uitschuiven.

De zondvloed, illustratie van Gustave Doré

Afgelopen week verscheen er in het tijdschrift Nature een indrukwekkende zeebiologische studie over ongewervelde dieren in het oostelijk mediterrane bekken. Uit dat onderzoek blijkt dat twee soorten zee-egels en 38 van de 59 slakachtigen voorgoed uit de ondiepe kustwateren zijn verdwenen. Een ongekend snelle stijging van de temperatuur van het zeewater lijkt hierbij de boosdoener.

 

Een van de organismen die bij deze ontwikkeling het loodje heeft gelegd, is de stramonita haemastoma: een slak met een beroemde geschiedenis. Vanaf 1500 v.Chr. werden die beestjes voor de kust van Libanon gevangen, omdat hun klieren een stof afscheidden waarmee de kleurstof purper kon worden gemaakt. Omdat je vele tienduizenden schelpen nodig hebt voor een paar gram kleurstof, was die grondstof extreem kostbaar — veel kostbaarder dan bijvoorbeeld goud.

Stress zorgt voor de productie van een paarse vloeistof

Deze hoge prijs, alsmede de diepe tint en grote kleurvastheid, bezorgden het product door de eeuwen heen een ongekende populariteit. Perzische heersers in het oude Iran, de hogepriester in de tempel van Jeruzalem, Romeinse senatoren en later Romeinse en Byzantijnse keizers: allemaal gingen ze graag gekleed in purperen kledij.

Laatantieke kledij uit Egypte met purperen banden

De Romeinse keizers kregen de smaak zelfs zo te pakken dat ze de productie van purper monopoliseerden en hun werknemers een zwijgplicht oplegden. Ook wilden ze het dragen van purper door anderen dan zichzelf gelijkstellen aan majesteitsschennis. Dat is echter nooit gelukt, want daarvoor was purper gewoonweg veel te populair: zeker toen er goedkopere, plantaardige varianten op de markt kwamen.

Jezus gehuld in keizerlijk paars, San Vitale, Ravenna

De Romeinse purperproductie hield aan tot de val van Constantinopel in 1453. Daarna ging men op zoek naar andere ingrediënten om bijvoorbeeld de purperen kleding te kunnen blijven maken van de bisschoppen van de rooms-katholieke kerk. De stramonita-schelp werd daarna met rust gelaten. Vijf eeuwen later is hij door temperatuurstijging alsnog weggevaagd.

Purper en paars worden nog altijd gebruikt voor priesterlijke kledij

Wil je meer te weten komen over de productie van purper in de oudheid? Bekijk dan het volgende korte filmpje van Creature Cast.