De Lazarus van Bowie

Vroegchristelijke doodskist uit Plovdiv (Bulgarije) met aan de binnenzijde een schildering van Jezus (rechts) en Lazarus (links), 4e eeuw n. Chr.

Op 10 januari jongstleden overleed David Bowie. Twee dagen daarvoor, op zijn 69e verjaardag, was zijn laatste album, Blackstar, uitgekomen. Het bevat onder andere het nummer Lazarus. Eerder verscheen er, bij wijze van vooraankondiging, ook al een videoclip van dezelfde song.

Lazarus is een heftig nummer geworden, zowel qua liedtekst als wat betreft de begeleidende beelden. Door het overlijden van Bowie, na een ziekbed van anderhalf jaar, realiseren we ons echter nu pas ten volle dat het hier een passend creatief testament betreft, dat in vele opzichten typisch Bowie is.

bowie

David Bowie als Lazarus

Bowie’s keuze van het Lazarusthema is geen toeval. In het Johannes-evangelie in het Nieuwe Testament is Lazarus een tijdgenoot van Jezus. Als Lazarus al zwaar ziek is, gaan zijn zusters Maria en Martha naar Jezus op zoek om diens hulp in te roepen. Jezus doet aanvankelijk niets en komt pas in de woonplaats van Lazarus aan als deze al vier dagen dood is. Dan gebeurt het wonder. Jezus laat het graf openen en beveelt Lazarus op te staan uit de dood. Aldus geschiedt. Met de lijkwade nog om zich heen, stapt Lazarus uit zijn tombe tevoorschijn om vanaf dat moment zijn leven op aarde voort te zetten.

Sarc

De opwekking van Lazarus op een vroegchristelijke sarcofaag. Lazarus staat in een aedicula die een Romeins grafgebouw symboliseert en is gewikkeld in een lijkwade

De reden dat Jezus pas na vier dagen in actie komt, moet gezien worden tegen de achtergrond van de joodse traditie van die tijd. Die ging er namelijk vanuit dat de ziel pas na drie dagen echt uit het lichaam verdwenen was. Het wonder van de opwekking van Lazarus bestaat er dus uit dat Jezus iemand tot leven wekt die iedereen als morsdood beschouwde.

mosaic

De opwekking van Lazarus, mozaïek, Sant’Apollinare Nuovo, Ravenna

Voor de eerste christenen was de opstanding van Lazarus een ijzersterk verhaal. Gezien de zeer lage levensverwachting van die tijd, vonden de eerste christenen veel troost in het idee van een leven na de dood. Afbeeldingen van het Lazarusverhaal werden dan ook weldra buitengewoon populair in de vroegchristelijke grafkunst. Zo populair dat op het hier afgebeelde voorbeeld het verhaal zelfs aan de binnenkant van de grafkist, dus alleen zichtbaar voor de dode, werd afgebeeld.

Ross

De opwekking van Lazarus in de Codex Rossanensis, een van de vroegste voorbeelden van het afbeelden van Lazarus in een grot i.p.v. in een Romeins grafgebouwtje

De dramatiek van het verhaal was trouwens zodanig dat ook latere kunstenaars zich veelvuldig door Lazarus hebben laten inspireren, telkens met hun eigen artistieke invulling, waaronder Giotto, Caravaggio, Rembrandt en Van Gogh. Met zijn Lazarus voegt Bowie zich nu bij deze lijst van illustere voorgangers, maar wel weer op een geheel eigen, ongrijpbare en verontrustende wijze.

Giotto

De opwekking van Lazarus van Giotto, in de Scrovegni-kapel in Padua

Meer horen m.b.t. de opwekking van Lazrus in de Grieks-orthodoxe liturgie? Luister dan naar dit geluidsfragment: