In de hemel staat de Utrechtse Dom

Het centrale paneel van Het Lam Gods (Gent, België) uit 1432, met daarop de Dom van Utrecht

Deze zomer stond ik in de Sint-Baafskathedraal in Gent oog in oog met een van de hoogtepunten uit de geschiedenis van de schilderkunst: het beroemde altaarstuk Het Lam Gods van de gebroeders Hubert en Jan van Eyck.

Het volledige paneel in volle glorie

Het is een bijzonder stuk om allerlei redenen. Hoewel de iconografie van het afgebeelde uiteraard nog sterk religieus gekleurd is, wordt hier zonder meer het begin van veel nieuwe aanzetten in de schilderkunst zichtbaar. Zo is dit een van eerste schilderstukken die in olieverf is vervaardigd. In het Gentse stuk zie je de voordelen van die nieuwe techniek vooral terug in de mooie, vloeiende kleurovergangen.

Vooral in de schildering van de pausen vallen de kleurovergangen goed te zien

Ondanks de vrome thematiek doet zich daarnaast ook een heel nieuw realisme gelden in het werk van deze Vlaamse meesters. Dat nieuwe realisme is vooral duidelijk in het geval van Adam en Eva. Zij flankeren het altaarstuk, in levensgroot formaat en volledig naakt afgebeeld. Hun lichamen zijn niet die van perfecte schepsels naar Gods evenbeeld, maar van echte, kwetsbare personen —mensen zoals u en ik.

Adam en Eva, hier weer even bij elkaar

Als je maar goed genoeg kijkt, treft je de bijzondere combinatie tussen het religieuze en het dagelijkse ook elders op het altaarstuk aan. Op het centrale paneel bijvoorbeeld zien we de verheerlijking en aanbidding van het Lam Gods. Dat lam staat op een altaar dat door engelen wordt omgeven. Daaromheen staan de hotemetoten, in dure kleren en gerangschikt in vijf verschillende groepen. Samen vormen ze een bonte stoet, bestaande uit heidense filosofen en schrijvers, Bijbelse profeten, christelijke heiligen, pausen en andere kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders. Bij de verering van Jezus mochten geen van de groten der aarde ontbreken.

Antieke filosofen en andere hoogwaardigheidsbekleders

Historisch gezien gaat het hier dus om een geïdealiseerd gezelschap. Dat gezelschap vindt zijn weerspiegeling in het al even idealistische urbane landschap dat aan de horizon opdoemt. Ook daar gaat het weer om gebouwen die in de afgebeelde samenstelling ook zo naast elkaar hebben bestaan. Het is een verzonnen architectonisch tafereel dat het hemelse Jeruzalem moet voorstellen. Het lam, de engelen, de personen en de gebouwen geven dus samen aan dat de scene waar we naar kijken in de hemel is gelokaliseerd.

Een imaginair landschap

Des te opvallender is dan ook dat we midden tussen al dit verhevene opeens toch nog een heel realistisch element tegenkomen. Direct onder de omkranste duif in het centrum – die de Heilige Geest moet voorstellen – staat een imposante kerktoren. Het is een gebouw dat niet aan de fantasie van de gebroeders van Eyck is ontsproten is, want het gaat hier ontegenzeggelijk om een weergave van de echte Domtoren van Utrecht.

De Utrechtse Dom centraal in het hemelrijk

Gaat straks de hemelpoort voor u open en ziet u die Utrechtse Dom, dan weet u dus: ik ben op de goede plek aangekomen. Volgens sommigen zou die bij een restauratie in 1550 op het altaarstuk zijn aangebracht door de Utrechtse schilder Jan van Scorel. Maar naast de Dom is ook de Gentse Sint-Niklaastoren zichtbaar.

Meer weten over Het Lam Gods? Bekijk dan de volgende Vlaamse documentaire: