De Feniciërs kozen als eerste het ruime sop

Een reliëf van olifantenivoor met afbeelding van leeuw en Nubische man, gemaakt door Fenicische handwerkslieden en gevonden in een Assyrisch paleis in de buurt van het huidige Mosul. Nu in het British Museum, Londen

Bent u werkzaam in de scheepvaart, geïnteresseerd in de geschiedenis van uw beroep, en op zoek naar een mooi boek om de donkere dagen rond kerst mee door te komen? Dan kan ik van harte On the Ocean. The Meditteranean and the Atlantic from Prehistory to AD 1500 (Oxford University Press, 2017) van de Britse archeoloog Barry Cunliffe aanraden. Het is een magistraal geïllustreerde en goed leesbare studie van de menselijke fascinatie en interactie met de zee.

Het boek On the Ocean van de Britse archeoloog Barry Cunliffe

Cunliffe vertelt het hele verhaal: van de eerste pogingen om de zee te bevaren en te bevissen – mogelijk al ten tijde van de oude steentijd, zo’n 2,5 miljoen jaar geleden – via meer tastbare bewijzen zoals de oudste boot uit 5500 v.Chr., tot de ontwikkeling van de eerste echte scheepvaart in het eerste millennium v.Chr.

Barry Cunliffe

Daarna passeren de maritieme prestaties van een bonte stoet historische protagonisten de revue: Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, volksverhuizers, Ierse missionarissen en Vikingen. Die worden op hun beurt weer gevolgd door de kapiteins van de machtige Middeleeuwse stadsrepublieken Venetië, Genua, Pisa en Amalfi. Cunliffe eindigt zijn geschiedenis met een hoofdstuk getiteld The Ocean Conquered, 1400-1510. Daarin staan de Portugese verkenning van de Afrikaanse westkust en de Spaanse ontdekking van Amerika centraal.

Portugese kaart van Noord-Amerika uit c. 1576

De belangrijkste vernieuwingen gedurende deze lange periode in de geschiedenis van de scheepvaart lagen volgens Cunliffe niet op het technische vlak. Zodra de mens drieduizend jaar geleden planken leerde zagen en deze met nagels aan elkaar ging zetten, zeilen in elkaar begon te naaien en het principe van de roeispaan ontwikkelde, veranderde de techniek van scheepsbouw eeuwenlang niet wezenlijk. De Venetiaanse galeien uit de 15e eeuw zijn weliswaar uitgekiender ontworpen dan de Griekse triremen van tweeduizend jaar daarvoor, maar in structurele zin zijn ze niet meer dan variaties op hetzelfde beproefde maar inmiddels eeuwenoude model.

Een Venetiaans galeischip uit Konrad von Grünenberg’s Beschreibung der Reise von Konstanz nach Jerusalem (1486)

Dat de geschiedenis van de scheepvaart desondanks dynamisch was, is volgens Cunliffe vooral te danken aan de veranderende kennis op het gebied van navigatie. De tijd van de grote ontdekkingsreizen waarmee Cunliffe zijn boek besluit, werd mogelijk doordat men niet langer uitsluitend langs de kust voer, maar de durf had en ook de kennis ontwikkelde om met behulp van zee –en windstromingen daadwerkelijk het ruime sop te kiezen. Aldus voer Vasco da Gama dwars de Atlantische Oceaan over richting kaap de Goede Hoop, om daarna de Indische Oceaan te exploreren, en zo ontdekte Columbus de Cariben en daarmee Amerika.

Het was vooral nieuwe kennis over navigatie die de doorslag gaf en niet zozeer technologische ontwikkelingen

Daarmee traden deze ontdekkingsreizigers, zonder het zelf te weten, in het voetspoor van de Vikingen. Die hadden vijfhonderd jaar eerder al genoeg kennis en zelfvertrouwen om de Atlantische Oceaan over te steken: eerst naar IJsland en daarna, rond het jaar 1000, naar Noord-Amerika.

Met dergelijke schepen hebben de Vikingen voor het eerst de overtocht gemaakt van Groenland naar Noord-Amerika, Tapijt van Bayeux

Toch zijn in Cunliffe’s verhaal niet de Vikingen, maar de Feniciërs de ware helden in de geschiedenis van de scheepvaart. Zij waren de eersten – en lange tijd ook de enigen – die vanaf de 6e eeuw v.Chr. de straat van Gibraltar durfden uit te varen, waarna ze een handelskolonie stichtten in Agadir, om van daaruit weer op zoek te gaan naar goud uit Senegal. Aldus belichamen zij de grondgedachte van dit rijke boek: zonder ondernemingszin geen zeegang, en zonder zeegang geen bestendige ontwikkeling.

Alvast meer weten over Barry Cunliffe’s nieuwe boek On the Ocean? Bekijk dan de volgende korte video: