De enigmatische bronzen van Riace

Details van de zogenaamde bronzen van Riace, 5e eeuw v.Chr.

Na een langdurige restauratie zijn de bronzen van Riace eindelijk weer te bewonderen in het archeologisch museum van Reggio di Calabria. Daar staan ze opgesteld in een speciale ruimte waarvan het klimaat nauwkeurig wordt gecontroleerd en waar telkens maar twintig bezoekers per keer via een sluis worden toegelaten.

Restauratie

Restauratie van de bronzen van Riace

Kort geleden ontstond er in Italië ophef over de vraag waarom deze fantastische bronzen beelden niet op de expo Milaan 2015 getoond zullen worden. Immers, de restauratie en de herinrichting van de zaal waar ze nu staan heeft tientallen miljoenen gekost. Bovendien is het museum van Reggio gelegen op het uiterste zuidelijke puntje van de Italiaanse laars op zo’n 700 kilometer ten Zuiden van Rome, dat wil zeggen ver verwijderd van de gebruikelijke toeristische routes.

 Kaart

Locatie van Reggio di Calabria en van Riace, de vindplaats van de bronzen

Na een zomer van veel geharrewar hakte de Italiaanse minister van cultuur, Dario Franceschini, begin oktober de knoop door: hij besloot dat de bronzen beelden te fragiel zijn om te reizen. Iedereen die deze onovertroffen mooie kunstwerken wil bewonderen, zal dus naar Reggio di Calabria moeten gaan. Overigens is zo’n trip meer dan de moeite waard ondanks Zuid-italiaanse ongemakken. Ik herinner me nog goed hoe ik zelf met een bevriende collega-archeoloog in 1987 in een gehuurde Fiat Punto vanuit Rome voor dat doel naar Reggio afreisde om ter plekke te ontdekken dat de portieren van ons voertuig niet op slot konden—een slimme en vooral effectieve manier om er zeker van te zijn dat bij inbraak alleen de spullen van de huurder en niet die van de verhuurder schade zouden lijden.

hover

De bronzen in hun huidige opstelling in het nationaal archeologisch museum te Reggio

Diegenen die bereid zijn dat soort ongemakjes op de koop toe te nemen, worden bij een bezoek aan het museum van Reggio rijkelijk beloond. Wat vooral opvalt bij deze beelden van bijna twee meter hoog is het realisme waarmee het menselijk lichaam is weergegeven. Dat wordt niet alleen duidelijk bij de indrukwekkende, zij het geïdealiseerde, spierbundels aan de voor –en achterzijde, maar vooral ook bij de bloedvaten die bijvoorbeeld over hun handen, voeten en andere delen van hun lichaam lopen. Als je daarnaar kijkt, lijkt het of de beelden op elk moment weer tot leven kunnen komen.

 bloedvaten

Detail van krijger A; de bloedvaten zijn duidelijk te zien

Door wetenschappers is er veel gediscussieerd over de vraag wie deze heren moeten voorstellen. Mogelijk gaat het om strijders uit een grotere groep die het verhaal van “de zeven tegen Thebe” moesten uitbeelden—een tragedie uit de cyclus rond de meest disfunctionele mythische familie uit het oude Griekenland, namelijk de familie van koning Oedipus (Freud liet zich door deze cyclus inspireren bij de ontwikkeling van zijn idee van het Oedipuscomplex).

 7thebe

Afbeelding van de mythe “de zeven tegen Thebe” op een tempelfries in Talamone, Italië, 2e eeuw v.Chr.

Op stilistische gronden is duidelijk dat de bronzen beelden uit Riace exponenten zijn van de klassiek Griekse kunst. De beelden stammen uit de 5e eeuw v. Chr. Dat de beelden oorspronkelijk ook echt uit Griekenland komen, werd door de recente restauratie bevestigd. Toen werden resten van de terracotta kern van de bronzen verwijderd en geanalyseerd. Uit die analyse kwam naar voren dat deze gebakken klei uit hetzij Attica (de streek rondom Athene) hetzij de noordelijke Peloponnesos stamt.

 cire perdue

Illustratie van de “cire perdue” techniek waarbij brons wordt gegoten in een wassen kanaal dat rond een terracotta kern is aangebracht

Waarom zijn deze beelden dan teruggevonden op de zeebodem vlak voor de kust van het Calabrese plaatsje Riace? Volgens het meest waarschijnlijke scenario waren de beelden op weg naar de Romeinse kunstmarkt en zijn zij onderweg, bij een storm en vlak voor de kust, overboord gegooid. Dat moet gebeurd zijn rond het begin van de jaartelling want de onderarm van één van beide beelden is al in de Oudheid gerestaureerd met een mengsel van brons en lood. Een dergelijke legering die in het klassieke Griekenland ongebruikelijk was, is kenmerkend voor de Hellenistische en vroeg-Romeinse tijd.

Bronzi?

De onderarm van krijger B (rechts) is hersteld in de Hellenistische of vroeg-Romeinse tijd

Bij de uitbreiding van hun wereldrijk hebben de Romeinen zich op grote schaal Griekse kunstwerken toegeëigend. Dat begon bij de verovering van de Griekse kolonies in Zuid-Italië zoals Tarente in 272 v. Chr. en Syracuse in 212 v. Chr. en werd voorgezet in Griekenland zelf met de verwoesting van Korinthe in 146 v.Chr. en de plundering van Athene in 86 v. Chr. De megalomane keizer Nero deed het een eeuw later nog eens dunnetjes over toen hij meer dan tweehonderd standbeelden uit het Griekse Delphi liet vervangen door kopieën om de originelen naar Rome te kunnen verschepen.

 goud

De talloze gouden juwelen in het archeologisch museum van Taranto getuigen van de welvaart van deze stad op het moment van de verovering door de Romeinen

Tegen de kunsthandelaars die de geroofde kunst uit Korinthe te gelde moesten maken, zou de dienstdoende Romeinse generaal, Lucius Mummius, gezegd hebben dat als er onderweg kunst verloren ging dat helemaal niet erg was, zolang er maar kopieën van die kunstwerken gemaakt werden zodat die alsnog voor verkoop op de markt gebracht konden worden. Als de bronzen van Riace tijdens transport naar Milaan verloren zouden gaan, zou een onvervangbaar stukje cultureel erfgoed voor altijd verdwijnen. Het idee om kopieën naar de expo 2015 in Milaan te sturen zou daarentegen een prima alternatief zijn. 

hrecon

Reconstructie van de bronzen van Riace met de helmen, speren en schilden die verloren zijn gegaan.

Meer weten over hoe in de klassieke Griekse beeldhouwkunst met de anatomie van het menselijk lichaam wordt omgegaan? Lees dan Richard Neer, The Emergence of the Classical Style in Greek Sculpture (Chicago en Londen: University of Chicago Press, 2010).

Meer zien over hoe de bronzen van Riace eruit zien “up close”? Kijk dan naar dit filmpje: