De Elgin Marbles

Reconstructie van de Akropolis van Athene, geschilderd door Leo von Klenze (1784-1864)

Wie bezit het verleden eigenlijk? Op het eerste gezicht lijkt dat misschien een eigenaardige vraag. Maar zodra er archeologische voorwerpen in het spel zijn, wordt die vraag opeens heel concreet. Als je bijvoorbeeld in je eigen achtertuin een pot met Middeleeuwse munten ontdekt, komt die volgens de Nederlandse regelgeving “in gelijke delen toe aan de vinder en de eigenaar van de roerende of onroerende zaak waarin deze is aangetroffen.” De vondst moet wel onmiddellijk gemeld worden bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Op die manier kan het gevonden object in het landelijke archeologisch registratiesysteem worden opgenomen en kan bepaald worden of verder archeologisch onderzoek noodzakelijk is.

VMDomplein

Vroegmiddeleeuwse munten, recentelijk gevonden bij de opgravingen op het Domplein in Utrecht

Juist omdat het verleden van ons allemaal is, hanteren ook andere landen strikte regels met betrekking tot de omgang met hun archeologisch erfgoed. Vondsten die illegaal zijn opgegraven en die vervolgens in privé collecties of in musea terechtkomen, worden actief opgespoord en moeten dan aan de landen van herkomst worden teruggegeven. Dat gebeurde recentelijk bij het J. Paul Getty Museum in California. Dat museum, dat een prachtige collectie oudheden bezit, zag zich de afgelopen jaren gedwongen een aanzienlijk aantal uit Italië ontvreemde voorwerpen aan de Italiaanse overheid terug te geven. Overheden zien zich bij dit soort acties gesteund door een UNESCO conventie uit 1970 waarin heldere regels zijn vervat om de internationale handel in culturele eigendommen tegen te gaan.

getty

De Getty Villa, onderdeel van het J. Paul Getty Museum, met daarin de collectie antieke kunst van het museum.

Maar hoe zit het dan met het eigendomsrecht van archeologische vondsten uit de periode voor 1970? Daarover worden vaak verhitte discussies gevoerd. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de debatten omtrent de zogenaamde “Elgin Marbles.” Deze grote collectie reliëfs en standbeelden bevindt zich thans in het British Museum in Londen. Maar oorspronkelijk komen ze van de Akropolis in Athene. Daar werden ze aan het begin van de 19e eeuw tegen betaling door Thomas Bruce, de zevende graaf van Elgin, verwijderd op een moment dat Griekenland nog onder Turks-Ottomaanse bestuur viel. In 1816 verkocht Lord Elgin, die inmiddels in financiële nood was geraakt, zijn collectie ver onder de kostprijs door aan het British Museum.

Afb.2

Fries van het Parthenon, onderdeel van de zogenaamde Elgin Marbles, British Museum, Londen

Elgins acties waren vanaf het begin controversieel. Griekenland probeert deze stukken al jaren terug te krijgen om ze een plaats te kunnen geven in het ultramoderne Akropolis museum dat dezer dagen zijn eerste lustrum viert met een tentoonstelling rond 3D reconstructies gebaseerd op deze reliëfs. De discussie over teruggave kreeg dit voorjaar een extra impuls toen acteur George Clooney opriep tot restitutie bij de presentatie van zijn film Monuments Men. Dat kwam hem op een buitenproportioneel felle reactie van de burgemeester van Londen, Boris Johnson, te staan. Die reactie werd ingegeven door de angst dat bij teruggave het hek van de dam is: alle grote musea, en met name het British Museum, staan immers vol met kunstvoorwerpen die veelal in het koloniale tijdperk verworven zijn onder twijfelachtige omstandigheden. Overigens blijkt uit enquêtes, ook in Engeland, telkens opnieuw dat volgens de publieke opinie de “Elgin marbles” in Griekenland thuishoren. Op termijn zullen ze daar ook zeker terecht komen.

Afb. 6

Het Akropolis museum in Athene

Bent u deze zomer zelf in de verleiding iets moois te kopen bij een handelaar of op een veiling? Raadpleeg dan eerst de applicatie die de Italiaanse erfgoed politie dit voorjaar lanceerde onder de naam “iTPC Carabinieri.” Daarmee kunt u ter plekke zoeken in een database bestaande uit 5,7 miljoen gestolen kunstvoorwerpen.

ITC carabinieri

App van de Italiaanse erfgoed politie

Meer weten over het Parthenon in Athene? Lees dan het zeer leesbare boek van Joan Breton Connelly, The Parthenon Enigma (New York: Knopf, 2014).

Meer zien over de prachtige collectie in het spectaculaire Akropolis-museum? Kijk dan naar dit filmpje.Kopieën van de Elgin Marbles zijn herkenbaar aan de witte kleur: