De boeken waar Spinoza graag in neusde

Een paar weken geleden ging het in deze column over de digitalisering van handschriften in de Vaticaanse bibliotheek. Daardoor kan iedereen, waar ook ter wereld, voortaan met een simpele muisklik een blik werpen op boeken die eeuwenlang achter slot en grendel lagen weggeborgen.

11-fotos-interieur-vaticaanse-bibliotheek-1

De Vaticaanse bibliotheek

Dat de digitalisering van mondiaal erfgoed op dit moment een revolutie van jewelste teweegbrengt, staat buiten kijf. Dat neemt echter niet weg dat ondanks de vaak hoge resolutie waarin beeldmateriaal voor iedereen ter beschikking komt, er nog altijd een bijzondere fascinatie blijft uitgaan van het origineel.

Zoveel werd me weer eens duidelijk tijdens het bezoek aan de tentoonstelling De Glorie van het joodse boek. Topstukken uit Ets Haim, het Vaticaan en andere collecties, die dezer dagen in het Joods Historisch Museum in Amsterdam opende, en daar nog tot 8 januari 2017 te zien is.

ets_haim_libraray_003_photo_by_ardon_bar-hama

Ets Haim

Aanleiding voor de tentoonstelling is het 400-jarige bestaan van de Ets Haim-Livraria Montezions-bibliotheek. Daarmee is die bibliotheek, opgericht door joden die in de late 16e eeuw uit Spanje en Portugal waren verdreven, de oudste nog functionerende joodse bibliotheek ter wereld. Ets Haim, dat is gevestigd in één van de bijgebouwen van de Portugese Synagoge bij het Waterlooplein, is een bijzondere plek. In de zeventiende eeuw zat hier een van Nederlands grootste denkers aller tijden, Baruch Spinoza, als jongeman met zijn neus in de boeken.

Kenmerkend voor de tentoonstelling in het Joods Historisch Museum is dat de samenstellers scherp hebben geselecteerd. Aan de hand van slechts 34 stukken wordt de bezoeker meegenomen op een boeiende tocht door de joodse geschiedenis.

ban

Het ban-schrijven van Spinoza

Voor wie vertrouwd is met die geschiedenis, is de tentoonstelling een feest der herkenning. We zien onder meer de oudste complete versie van de Jeruzalemse Talmoed, een gecensureerde versie van Misjne Tora uit 1282 van de Spaanse rabbijn Maimonides, een brief aan de vermeende messias Sjabtai Tsvi uit de zeventiende eeuw. En ook een prachtig versierd huwelijkscontract ondertekend door Menasseh ben Israel, die in 1626 in Amsterdam de eerste Europese Hebreeuwse drukkerij oprichtte, het besluitenboek waarmee de joodse gemeenschap eerder genoemde Spinoza in de ban deed, en het oudste afschrift van de Ethica van Spinoza, die in 2011 bij toeval werd herontdekt in de Vaticaanse bibliotheek – het is er allemaal.

10-manuscript-ethica-pieter-van-gent-amsterdam-ca-1677

De Ethica van Spinoza

En mocht u in de veronderstelling verkeren dat er nooit joodse kunst bestaan heeft vanwege het tweede Bijbelse gebod tegen gesneden beelden: ook dat wordt door deze tentoonstelling gelogenstraft. Met name Italiaanse joden waren meesters in de gekleurde boekversiering: je kunt er alleen maar met open mond naar kijken.

Meer zien over het digitaliseren van de verzameling van Ets Haim? Kijk dan naar dit filmpje: