Concordia apostolorum

Goudglas met afbeelding van de apostelen Petrus en Paulus (Vaticaanse musea)

Tussen 5 en 19 oktober 2014 vindt er in Rome een buitengewone bisschoppensynode plaats. Bij die synode staat de vraag centraal of de kerk gangbare opvattingen omtrent contraceptie, het huwelijk en homoseksualiteit moet herzien. In zijn Francesco tra i lupi. Il segreto di una revoluzione (Francisus temidden van de wolven. Het geheim van een revolutie) dat eerder dit jaar werd gepubliceerd, laat de Italiaanse journalist Marco Politi zien dat de opvattingen van de huidige paus m.b.t. genoemde thema’s aanzienlijk meer verlicht zijn dan die van zijn voorganger Benedictus XVI. Tegelijk maakt hij echter duidelijk dat Franciscus’ ideeën door lang niet iedereen binnen de kerk worden gedeeld. Bij deze synode en bij de synode die er volgend jaar nog op gaat volgen, zal duidelijk worden hoe ver de huidige paus eigenlijk voor de troepen uitloopt.

Politi

Dat er binnen de kerk op verschillende manieren tegen geloofskwesties en hun praktische uitwerking wordt aangekeken, is natuurlijk niets nieuws. Vanaf het eerste begin kenmerkt de geschiedenis van de kerk zich immers door voortdurende onderlinge discussies en verschillen. Dergelijke onderlinge verschillen zijn al zichtbaar bij de oudste apostelen, Petrus en Paulus.

Binnen de vroege kerk vertegenwoordigen Petrus en Paulus verschillende stromingen. Het prachtige apsis-mozaïek van de Santa Pudenziana kerk in Rome maakt dat aanschouwelijk: direct rechts van Jezus zien we Petrus die gekroond wordt door een vrouwelijke figuur die “de  synagoge” moet voorstellen. Daarmee wordt bedoeld dat Petrus in de vroege kerk vooral gezien werd als de persoon die de joodse wortels van het christendom vertegenwoordigde en wilde bewaren. Paulus daarentegen, ter linkerzijde van Jezus, wordt ook gekroond door een vrouwelijke figuur. In dit geval gaat het om een persoon die “de kerk” moet voorstellen. Paulus wordt hier dus gezien als de centrale figuur voor alle christenen “uit de volkeren,” dat wil zeggen van alle niet-joden die zich tot het christendom hadden bekeerd.

pudenzianaApseComposite

Apsis-mozaïek, Santa Pudenziana, Rome (gerestaureerd)

In de christelijke kunst zijn Petrus en Paulus altijd gemakkelijk visueel te herkennen geweest, ook als hun namen er niet bijstaan. Petrus wordt altijd afgebeeld met een flinke haardos en een ronde baard. Paulus daarentegen wordt altijd kalend en met een puntbaard weergegeven.

Peter and Paul

Petrus (rechts) en Paulus (links) op een plafond in de Thecla-catacombe te Rome, recentelijk ontdekt dankzij het toepassen van laser-technologie

De reden dat Petrus en Paulus vaak naast elkaar worden afgebeeld in pais en vree heeft te maken met het feit dat zij ondanks alle onderlinge verschillen samen toch gelden als dé steunpilaren van de kerk in Rome. Petrus wordt immers beschouwd als eerste paus en zodoende als voorganger van alle latere pausen. Paulus daarentegen is dankzij zijn brieven en zendingsreizen de belangrijkste verspreider en denker binnen het vroegchristelijke geloof geworden.

 MPietro

Gewelf-mozaïek uit de Marcellino e Pietro catacombe, met Paulus links en Petrus rechts van Jezus

Dat Petrus en Paulus er soms andere opvattingen op nahielden en het met elkaar oneens waren, maakte voor de ideologie van de vroege kerk dan ook helemaal niets uit. Dat is vooral goed te zien in de vroegchristelijke kunst. Daarin komt het idee van de concordia apostolorum (eensgezindheid van de apostelen, nl. van Petrus en Paulus) sterk naar voren. Zo toont een ivoren reliëf uit een stad aan de golf van Napels hoe Petrus en Paulus op elkaar toe rennen als vrienden die elkaar voor altijd verloren hadden gewaand.

 CastStab

Ivoren plaquette uit Castellammare di Stabia, 6e eeuw n.Chr.

Het mooiste voorbeeld van genoemde eensgezindheid wordt evenwel gevormd door een bronzen lamp die zich nu in het archeologisch museum in Florence bevindt maar die oorspronkelijk uit een aristocratische woning uit Rome stamt. Deze lamp heeft de vorm van een scheepje met Paulus aan het roer en Petrus op de boeg. De boodschap is helder: twee kapiteins op één schip is nooit een goed idee, behalve dan als het om Petrus en Paulus gaat.

lamppp

Zal het met de synode in Rome net zo aflopen als met Petrus en Paulus? Heeft de paus genoeg overwicht om een concordia episcoporum (eensgezindheid onder de bisschoppen) te bewerkstelligen en de voorgestelde veranderingen ook echt geïmplementeerd te krijgen? De tijd zal het leren.

Meer weten over de vroegchristelijke kunst? Lees dan Robin M. Jensen, Understanding Early Christian Art (Londen en New York: Routledge 2000).

Meer zien over het graf van Petrus onder de St. Pieter basiliek? Kijk dan naar deze korte promotiefilm: