Alexander sarcofaag

Sarcofaag uit de necropool van Sidon, Libanon, met afbeelding van Alexander de Grote, zittend op een steigerend paard en vechtend tegen de Perzen (nu: archeologisch museum, Istanboel)

De definitieve staatkundige ineenstorting van Irak lijkt nabij. Sjiieten, soennieten en Koerden staan in verschillende constellaties lijnrecht tegenover elkaar. Dat is nauwelijks verwonderlijk in een land dat ooit, ten tijde van de eerste wereldoorlog, op de tekentafel is ontstaan. Volgens de Bijbel lag in dit gebied de Hof van Eden. In werkelijkheid kenmerkt de lange geschiedenis van deze streek zich echter vooral door oorlogen, conflicten en geweld. Is er eigenlijk nog  hoop voor een gebied waar zoveel verschillende culturele breuklijnen dwars door elkaar lopen?

Een voorbeeld uit het verleden laat zien dat het antwoord op die vraag “ja” kan zijn. In de derde eeuw v.Chr. werd Irak bestuurd door de Seleuciden. Zij vormden een dynastie van Griekse origine: de stichter, Seleucus I, was een kwartiermeester uit het leger van Alexander de Grote.

polypoly

Gevecht tussen Grieken (met blauwe helmen) en Perzen op de Alexander sarcofaag met reconstructie van de oorspronkelijke beschildering

Alexander de Grote was een warlord van Grieks-Macedonische afstamming. Hij veroverde grote delen van het oude Nabije Oosten, tot aan de rivier de Indus aan toe (in het huidige Pakistan). Het waren echter vooral zijn opvolgers, zoals Seleucus I, die verantwoordelijk waren voor de verspreiding van de Griekse cultuur in het enorme gebied dat door Alexander was veroverd. Wetenschappers gebruiken de term “Hellenisme” om dit verschijnsel en deze cultuurperiode te omschrijven.

Kaart

De veroveringen van Alexander de Grote (336-323 v.Chr.). Klik op de kaart om te vergroten.

In het verleden ging men er vaak vanuit dat de verspreiding van de hellenistische cultuur op koloniale wijze geschiedde, waarbij de overwonnen volken deze cultuur onder dwang van bovenaf kregen opgelegd. Uit onderzoek blijkt echter dat de verhouding tussen de Griekse cultuur en de verschillende lokale culturen zich op een hele andere manier ontwikkelde. De Griekse cultuur kwam niet alleen top-down tot stand.

Veel lokale bevolkingen gebruikten de Griekse cultuur uit vrije wil om hun eigen ideeën en om reeds lang bestaande tradities beter tot uitdrukking te brengen. De bodhisattva’s afkomstig uit de streek rond Kandahar leveren misschien wel het beste voorbeeld van wat men zich bij dit proces moet voorstellen. Hier zien we hoe boeddhistisch gedachtegoed en Griekse vormentaal letterlijk naadloos op elkaar aansluiten en in elkaar overgaan.

bodh

Bodhisattva uit de omgeving van Kandahar (Pakistan)

Hellenistische heersers waren geen lieverdjes. Bijnamen als “de steden-dwinger” of “de één-ogige” spreken wat dat betreft boekdelen. Toch waren ze vaak bestuurlijk succesvol omdat ze opereerden volgens een model dat culturele pluriformiteit accepteerde en accommodeerde. Als de verschillende groepen in Irak dat model politiek weer levensvatbaar zouden maken, kan veel toekomstige ellende worden voorkomen.

Meer weten over wereld van de hellenistische vorsten? Lees dan: Rolf Strootman, Courts and Elites in the Hellenistic Empires (Edinburgh: Edinburgh Univeristy Press, 2014).

Meer zien over de veroveringen van Alexander de Grote? Kijk dan naar deze instructieve video-les: http://www.youtube.com/watch?v=BkKO5PIuZuM